بازنەی تۆمەتبارکردن بوو بە تاکە بەرهەمی دەسەڵاتێکی ئیفلیج
سەفەر علی حمە أمین
تۆپەکە لە گۆڕەپانی بەغداوە هەڵدەدرێت بۆ هەولێر، لە هەولێرەوە بە خێرایی دەهاوێژرێت بۆ سلێمانی، و لە سلێمانیشەوە دیسانەوە دەگەڕێتەوە خاڵی سەرەتا. لەم یارییەی تێنسی پاساوهێنانەوەیەدا، تەنها شتێک کە هەمیشە دەکەوێتە سەر زەوی و وردوخاش دەبێت، ژیان و کەرامەتی هاوڵاتییە. پێش ئەوەی یەک کێشە چارەسەر بکرێت، وتەبێژەکان لەسەر شاشەکان خەریکی ئامادەکردنی بەیاننامەن بۆ ئەوەی خەتای شکستەکە بخەنە ئەستۆی لایەنی بەرامبەر. لێرەدا دەسەڵات پیشەی حوکمڕانیی ڕادەستی قەدەر کردووە و تەنها کارێک کە دەیکات، دروستکردنی پەنجەی تۆمەتە؛ بەغدا هەولێر تاوانبار دەکات، پارتی یەکێتی تاوانبار دەکات، یەکێتی پارتی تاوانبار دەکات، و لە کۆتاییشدا هاوڵاتیی ماندوو خۆی تاوانبار دەکات کە چۆن هێشتا هیوای بەم بازنە بێمانایە ماوە.
“خراپترین و مەترسیدارترین جۆری ستەمکاری، حوکمڕانیی ‘هیچ کەس’ە؛ سیستەمێک کە تێیدا هەمووان بڕیار دەدەن بەڵام هیچ کەسێک ئامادە نییە بچووکترین بەرپرسیارێتی لە ئەستۆ بگرێت.” ئەمە ڕێک مانیفێستی سیاسەتی عێراق و هەرێمی کوردستانە لەمڕۆدا. وەک سیستەمی تائیفیی لوبنان، کە تێیدا زبڵ و خاشاک شەقامەکانی بەیروتی پڕکرد و بانکی ناوەندی مایەپووچ بوو چونکە هیچ سەرکردەیەک ئامادە نەبوو بەرپرسیارێتی هەڵبگرێت و هەموویان خەتایان دەخستە سەر پێکهاتەکەی تر؛ لێرەش سیستەمەکە بە جۆرێک داڕێژراوە کە دەسەڵاتداران موڵکی گشتی تاڵان دەکەن، بەڵام کاتێک قەیران ڕوو دەدات، یەکسەر دەبنە ئۆپۆزسیۆنی یەکتری. لێرە سێ حکومەت بوونیان هەیە، بەڵام تەنها بۆ وەرگرتنی باج و بەشکردنی پۆستەکان، نەک بۆ پێشکەشکردنی یەک دڵۆپ خزمەتگوزاری.
ئەم گاڵتەجاڕییەی هەڵهاتن لە بەرپرسیارێتی، گەورەترین سووکایەتییە بە هۆشیاریی نەتەوەیەک. ئەگەر بەغدا هۆکاری بڕینی بودجەیە، و ئەگەر پارتی و یەکێتی یەکتری بە هۆکاری شکستی ئیدارەدان و پەرتەوازەیی تۆمەتبار دەکەن، ئەی کەواتە ئەو سوپا زەبەلاحە لە وەزیر، جێگر، و ڕاوێژکارە ملیۆنێرە لە هەردوو زۆنەکە کاریان چییە جگە لە وەرگرتنی مووچەی خەیاڵی؟ داهاتی خاڵە سنوورییەکان، باجی سەر شانی کاسبکاران و پارەی نەوتی قاچاخ دەچێتە کام هەژماری بانکییەوە، کاتێک نەخۆشخانەکان دەرمانیان تێدا نییە و گەنجان لە بێکاریدا دەسووتێن؟ دەسەڵاتێک کە لە کاتی دابەشکردنی پارە و تەندەرەکاندا خۆی بە خاوەن ماڵ دەزانێت، بەڵام لە کاتی قەیرانی مووچە و کارەبادا وەک میوانێکی بێدەسەڵات قسە دەکات و پەنجە بۆ ئەوی تر ڕادەکێشێت، چۆن شەرم ناکات باس لە سەروەری و پاراستنی قەوارەی نیشتمانی بکات؟
ئەو دەسەڵاتەی کە ناتوانێت بچووکترین بەرپرسیارێتی هەڵبگرێت و بۆ هەر شکستێک پەنا بۆ پاساوی دوژمنی ناوخۆیی و دەرەکی دەبات، لە لوتکەی هێزدا نییە، بەڵکو دەسەڵاتێکی ترسنۆکە کە لە بچووکترین هاوار و پرسیاری ڕاستەقینەی ئێوە دەلەرزێت. ئەمە سێگۆشەی حوکمڕانی نییە، بەڵکو بازنەیەکی تاڵانکاریی ڕێکخراوە کە تێیدا دەسەڵاتداران وڵاتێکیان وێران کردووە و ئێستاش دەیانەوێت ئێوە باوەڕ بەوە بکەن کە بکوژەکە هەمیشە کەسێکی ترە!