وڵاتی نەوت و قەیرانی مووچە مەتەڵێکی ئابووری!

ڕێبارز محمد مەحموود

هەرێمی کوردستان، کە لەسەر زەریایەک لە نەوت و گازی سروشتی دانیشتووە و ڕۆژانە سامانێکی بێشومار لە ڕێگەی بۆڕییەکان و بارهەڵگرەکانەوە ڕەوانەی دەرەوە دەکات، هێشتا نەیتوانیوە سادەترین مافی هاوڵاتییەکانی مسۆگەر بکات کە دابینکردنی مووچەی مانگانەیە! ئەم دژیەکییە سەیرە مەتەڵێکی ئابووری نییە تا شارەزایانی جیهانی بانگهێشت بکەین بۆ شیکارکردنی، بەڵکو دانپێدانانێکی ئاشکرایە بە شکستێکی سیاسیی گەورەدا کە تێیدا دەسەڵاتداران ناتوانن (یان نایانەوێت) سامانە نیشتمانییەکان بۆ خزمەتی گشتی بەکاربهێنن. بۆ چەندین ساڵە، حکومەت کارگەیەکی دروستکردنی پاساوی داناوە و بەردەوام نەبوونی مووچە دەخاتە ئەستۆی هۆکارە دەرەکییەکانی وەکو “بڕینی بەشە بودجە لەلایەن بەغداوە”، “دابەزینی نرخی نەوت”، یان “پیلانگێڕییە نێودەوڵەتییەکان”. بەڵام خەڵک زۆر لەوە هۆشیارترە کە تا هەتایە بڕوا بەم قەوانە سواوە بکات؛ کاتێک هاوڵاتییەک دەبینێت کە نەوتی وڵاتەکەی دەفرۆشرێت بەڵام پارەکەی ناگەڕێتەوە خەزێنەی گشتی، زۆر باش تێدەگات کە کێشەکە لە دەرەوە نییە، بەڵکو لە ناوەوەیە و لەو دەستە ڕەشانەدایە کە داهاتەکە لە نیوەی ڕێگادا ئاراستەکەی بەرەو حیسابە بانکییە تایبەتەکانیان دەگۆڕن.

چیتر هاوڵاتییان بەو لێدوانە سۆزدارانەی مەکتبە سیاسییەکان خەڵەتێنرێن کە تەنیا بۆ کاتکوشتن دەدرێن، بەڵکو ئێستا شەقام وەڵامی دەوێت بۆ پرسیارە جەوهەرییەکانی وەکو: چۆن مامەڵە بەو سامانە زەبەلاحەوە دەکرێت؟ پلانە ستراتیژییەکانی حکومەت بۆ کاتی قەیرانەکان چی بوون جگە لە برسیترکردنی خەڵک؟ و لە هەمووشی گرنگتر، کێ لێپرسینەوە لەم تاڵانکارییە سیستماتیکە دەکات؟ کاتێک دەسەڵاتدارێک باس لە “ئابوورییەکی سەربەخۆ” دەکات بەڵام ناتوانێت یەک مانگ بەبێ پارەی بەغدا وڵات بەڕێوە ببات، ئەمە مانای ئەوەیە کە ئەو ئابوورییە تەنیا بۆ سەربەخۆکردنی گیرفانی چەند کۆمپانیایەکی حیزبی دروست بووە،

نەک بۆ سەربەخۆیی ژیانی فەرمانبەران. تا ئەو کاتەی سیستەمی حوکمڕانی وەک موڵکی تایبەتیی حیزبەکان بەڕێوەببرێت و شەفافییەت تەنیا دروشمێکی سەر تەلەفزیۆنەکان بێت، قەیرانی مووچە هەرگیز کۆتایی نایەت، چونکە ئەم قەیرانە قەدەر نییە، بەڵکو ئامرازێکی سیاسییە بۆ هێشتنەوەی خەڵک لە ژێر ڕکێفی دەسەڵاتێکی شکستخواردوودا.

پەرلەمان ون بووە، حکومەت دواکەوتووە

ئارام جەمال خدر

لە نێوەندی ئەو نمایشە سیاسییە ڕۆژانەیەی کە میدیاکانی دەسەڵات بەسەر هۆشیاریی گشتیدا سەپاندوویانە، کێشەی سەرەکی و بنەڕەتی کوردستان ئەو دەمەقاڵێ سەرپێییانە نین کە سەردێڕی هەواڵەکان دەگرن، بەڵکو غیابی تەواوەتی و بێدەنگکردنی دامەزراوە حوکمڕانییە کاراکانە؛ لە کاتێکدا پەرلەمانی کوردستان وەک باڵاترین مەرجەعی یاسادانان و لێپرسینەوە پەکی خستنی بەسەردا سەپێنراوە، دروستکردنی کابینەیەکی نوێ بە بەردەوامی پەکیدەکەوێت و دەواخەرێت، و ئیدارەدانی فەرمی هێشتا بە کۆنەسیستم و دروشمی بێناوەڕۆک بەڕێوەدەچێت، لە هاوڵاتیی ئاسایی داوا دەکرێت خەریکی گفتوگۆکردنی هەموو دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی، لایەنی و لاوەکی بن، بە مەرجێک دەست بۆ جەوهەری داڕمانەکە نەبەن.

ئامێری ڕاگەیاندنی کابینەکەی مەسرور بارزانی، بە تەرخانکردنی سەدان کۆڕ، سیمینار و درامای ڕاگەیاندنی لەسەر بابەتە ڕووکەشەکان، دەیەوێت سەرنجی جەماوەر لەسەر ئەم ڕاستییە ئازاربەخشە لابدات کە وڵاتێک بێ پەرلەمانی چاودێر و بێ حکومەتێکی خاوەن متمانەی جەماوەری، تەنها بە ڕێنمایی و بەیاننامەی حزبی ئیدارە دەدرێت. ئەم بێدەنگکردنە بەپلانی دامەزراوەکان زیانێکی جەوهەری لە بنەماکانی دەوڵەتداریی مەدەنی دەدات، چونکە کاتێک پەرلەمان ون دەبێت و حکومەت لە بەڵێنی نەهاتوودا گیر دەخوات، شەرعییەتی سیاسی دەبێتە قوربانیی بەرژەوەندیی تەسک و بڕیارەکانیش بێ لێپرسینەوە دەردەچن؛

هاوڵاتیان بەردەوام هان دەدرێن بۆ دەمەقاڵێ لەسەر نیشانەکانی قەیرانەکە—وەک گرانیی ئابوونەی مۆلیدە یان دواکەوتنی مووچەی ئەم مانگە—بەڵام ڕێگەیان پێندەرێت پرسیار لەوە بکەن بۆچی لە بنەڕەتدا هیچ دامەزراوەیەکی یاسایی نەمێنێتەوە تاوەکو لێپرسینەوە لەم شکستە هەمیشەیییانە بکات. کۆتایی ئەم وەهمە سیاسییە حەقیقەتێکی زەق و ڕوون دەردەخات: کێشەی سەرەکیی کوردستان نمایشە میدیاییە بێزارکەرەکانی ڕۆژانە نین، بەڵکو چۆڵبوونی ڕاستەقینەی ناوەندەکانی بڕیاردان و نەبوونی دامەزراوە کاراکانە—مەملەکەتێک کە تێیدا پەرلەمان ون بێت و حکومەت وەک دیاریکراوێک دواکەوتبێت، داواکردن لە خەڵک بۆ قسەکردن لەسەر هەموو شتێک جگە لە قەیرانەکە، تەنها هەوڵێکە بۆ شاردنەوەی داڕمانی یەکجارەکیی تەواوی سیستمی حوکمڕانی.

هەموو قەیرانێک بڕیاربوو کاتی بێت

ئەحمەد سەلام محمد

لە ئەدەبیاتی سیاسی و حوکمڕانیی هەرێمی کوردستاندا، هیچ دەستەواژەیەک هێندەی وشەی «کاتی» خراپ بەکارنەهێنراوە و نەبووەتە مایەی بەکەمڕاگرتنی هۆشیاریی گشتی. لەگەڵ سەرهەڵدانی هەر تەنگژەیەکی قووڵی کۆمەڵایەتی یان ئابووری، بەرپرسانی حکومەت بە هەمان نەغزەی ئارامکەرەوە هاتونەتە سەر شاشەکان: «ئەم دۆخە نەخوازراوە کاتییە»، «بارودۆخەکە ڕێگ خۆشکەرە بۆ چاکسازیی بنەڕەتی»، یان «تەنها بەسەربردنی قۆناغێکی کورتی سەختە». بەڵام دوای تێپەڕبوونی ساڵانێکی درێژ و گۆڕانی کابینەکان، خەڵک خۆیان لەبەردەم واقیعێکدا دەدۆزنەوە کە تێیدا هەموو تەنگژە کاتییەکان ڕەگیان داکوتاوە و بوونەتە ستوونی نەپچڕاوی ژیانی ڕۆژانەیان.

لیستی بەڵێنە «کاتییەکان» ئەوەندە درێژ بووەتەوە کە بووەتە ناسنامەی سەرەکیی مۆدێلی حوکمڕانیی ئێستا:

• پچڕانی کارەبا و پشتپەیوەستبوون بە مۆلیدەکان: بڕیاربوو بەدیلێکی کورتمەودا بن، کەچی دوای زیاتر لە ٣٠ ساڵ بوونەتە شادەماری ڕووناکی.
• پاشەکەوت، پچڕان و دواکەوتنی مووچە: بڕیاربوو ڕێکارێکی فریاگوزاریی کاتی بن بۆ شەڕی داعش و دابەزینی نرخی نەوت، کەچی بوونەتە سیاسەتێکی نەگۆڕی دارایی.
• بێکاریی گەنجان و داڕمانی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان: هەردەم وەک لێکەوتەی «تەنگژەی وەرزی یان ناوچەیی» پێناسە کراون، بێ ئەوەی هیچ پلانێکی ستراتیژی کۆتاییان پێ بهێنێت.

ئەم بەکارهێنانە بێسنوورەی چەمکی «کاتی» زیانێکی کوشندەی لە هۆشیاریی بەکۆمەڵ داوە. کاتێک دەسەڵاتێک تەواوی ناکارامەیییەکانی خۆی لە پشت پاشگری «کاتی» دەشارێتەوە، هاوڵاتییان مافی خۆیانە بپرسن: ئەم ماوە کاتییە کەی کۆتایی دێت؟ تا چەند دەیەی تر دەبێت خەڵک باجی بڕیارە درەنگوەختەکان و چاکسازییە دروشمییەکان بدەن؟ کاتێک تەمەنی «کاتییەکان» لە تەمەنی گەنجێتیی نەوەیەک درێژتر دەبێتەوە، مانای وایە ئێمە لەگەڵ بەڕێوەبردنی قەیراندا ڕووبەڕوو نین، بەڵکو لەگەڵ «حوکمڕانی بە قەیران»دا دەژین.

ئەم هەڵخەڵەتاندنە بەردەوامە وایکردووە کە جەماوەر چیتر باوەڕ بە بەیاننامە فریاگوزارییەکان نەکەن. کۆتایی ئەم نەریتە بێزارکەرە بە هەمان پرسیاری بێوەڵام دەگاتەوە: هەموو قەیرانێک بە ناوی «کاتی»یەوە درایە کۆڵ خەڵک، بەڵام بە جۆرێک لە جۆرەکان—یان بە پلانی دارێژراو یان بە بێتوانایی پەتی—ئەو کاتییانە هەموویان بوونەتە واقیعی نەگۆڕ و هەمیستیی ژیانمان.

دەبێ دادگاکان دادگایی بکرێن

ئەحمەد خالید

قسە ئاڵتونیەکەی د.فەرهاد پیر باڵ کە دەیگوت(دەبێ دادگاکان دادگایی بکرێن)


لەو مەملەکەتەی من تیایدا هاتمە دونیاوە کە عێراق و کوردستانە ، چەندان مرۆڤی بێ تاوان لەدادگاکاندا بڕیاری کوشتن و زیندانی هەمیشەیی و سزای جۆراو جۆریان بۆ دەرچوە، چەندان دایک جەرگی سوتێنراوە و تائێستاش بۆسۆی جەرگیان دێت، چەندان باوک کۆستیان  کەوتوە و بۆ هەمیشە ڕۆڵەکانیان نابیننەوە، چەندان منداڵ هەتیو کەوتون ، چەندان ژن بێ سێبەری پیاوەکانیان شەو ئەخەنە سەر ڕۆژ و ڕۆژ ئەخەنە سەر شەو.

بپرسن بۆ.؟

چونکە لەو مەملەکەتەی من دادگاکان نەک سەربەخۆ نین بەڵکو یەکێکن لە دەزگا حیزبیە داپڵۆسێنەرەکان، ڕۆح و ژیانی مرۆڤە ماف خوراوەکانی تێدا دادەپسۆڵێنرێت و بۆ هەمیشە تاریکی دەبێتە جێ و ماوایان.

چی کارەساتێکە دادوەر حیزبی بێت و بڕیار و فەرمانی سەرکردە سیاسی و حیزبیەکان لە هۆڵەکانی دادگادا جێبەجێ بکات بەسەر هاوڵاتیاندا، چی کارەساتێکە دادوەرەکانمان لەکوردستان بڕیاری زیندانی بۆ کەسێکی ئازادیخواز دەر دەکەن چونکە ڕەخنەی لە حیزبەکانیان گرتوە، ئەوە چی دادگایەکە گەنجێکی گیرفان بەتاڵ کە داوای مافی خۆی کردوە دەگیرێت و دادگایی دەکرێت و بڕیاری حیزبی بەسەردا دەسەپێنرێت و حوکم دەدرێت.

حیزب و ئەجێندای حیزبی بەنێو جومگەبەجومگە و دەماربەدەماری دادگاکاندا شۆڕ بوەتەوە.

حیزبیش چەک ڕای گرتوە.

دە وەرە لەم  مۆتەکە و کەندەڵانە پڕ مەترسیەی کوردستان ڕزگارت ببێت دادگا هی حیزبە چەکیش لای حیزبە حکومەتیش فەرمانبەری حیزبە.

باشە من پرسیارێک ئاڕاستەی بەڕێز دکتۆر فەرهاد دەکەم ، ئەڵێم بەڵێ بەڕاستی قسەکەت ڕاست و جوان و حەقە کە دەڵێیت (دەبێ دادگاکان دادگایی بکرێن)..!

ئەی باشە کێ دادگایی دادگاکان بکات و لەکوێ.؟

من دەڵێم ئەوە ئێمەین پێویستە وەک چالاکوانی سیاسی و مەدەنی هەموان لە تێکۆشاندا بین تا حیزب و دادگا و حکومەت هەمویان ڕاپێچی لێپرسینەوەی قورس بکرێن لە لایەن دەزگا نێودەوڵەتی و حکومەتە دیموکراتخوازەکانی دونیا، ئێمە لە شانشینی یەکگرتو uk  کە دەنگمان لەڕێگەی خۆپیشاندان و ڕێپێوان و ناردنی ئیمەیڵەوە بەرز دەکەینەوە و دەینێرین بۆ حکومەت و دەزگاکانی مافی مرۆڤ لە بەریتانیا و تەواوی ئەوروپا تەنها بۆ ئەوەیە سەیرێکی حاڵی میلەتەکەمان بکەن بەدەست حیزب و دادگا و حکومەتەوە لە عێراق و کوردستان.

ئەم بەردەوامیەمان وزەمان پێ دەبەخشێت تا زیاتر چالاکی بکەین و دەنگی ئازادیمان بگەیەنین بە شوێنی مەبەست.

لەگەڵ کوژانەوەى کارەباى ٢٢٤ کاتژمێرى، بەڵێنەکانیش کوژانەوە!

محمد علی موراد

لە جیهانی سیاسەتدا، زۆربەی بەڵێنە فەرمییەکان لە پشت ڕاپۆڕتە ئاڵۆزەکان، ئامارە درێژەپێدراوەکان و دەستەواژەی بێزارکەری دارایی و ئابووریدا دەشاردرێنەوە. خەڵک بە ئاسانی ناتوانن وردبینی لە ڕێژەی هەڵئاوسان، گەشەی بەرهەمی ناوخۆیی یان چاکسازیی کارگێڕی لە داموودەستگاکاندا بکنند؛ لێرەوە دەسەڵاتداران دەتوانن بە ئاسانی یاری بە ڕەنگ و ژمارەکان بکنند و تەنانەت شکستی دیاریش وەک سەرکەوتن بە جەماوەر بپڕۆشن. بەڵام کەرتی کارەبا تەواو جیاوازە؛ ئەمەیان خزمەتگوزارییەکی بەرجەستە و بێواستەیە کە بە هیچ گوتارێکی سیاسی یان فیلمێکی دۆکیۆمێنتاری پەردەپۆش ناکرێت.

کاتێک کابینەی مەسرور بارزانی دابینکردنی کارەبای بەردەوامی کردە سەرەکیترین سمبولی سەرکەوتنی خۆی، گەورەترین مەترسیی سیاسیی خستە سەر شانی خۆی. تاقیکردنەوەی کارەبا، تاقیکردنەوەی بڕواپێکراویی گوتاری سیاسییە. بڕیاردان لەسەر ئەوەی کە ئایا پڕۆژەی «ڕووناکی» یان بەڵێنەکانی تر سەرکەوتوو بوون یان نا، پێویستی بە پسپۆڕانی ئابووری یان لێکۆڵینەوەی پەیمانگاکان نییە؛ چونکە هاوڵاتیان ڕۆژانە و بە شێوەیەکی بەردەوام ئەم دەستکەوتە لە ناو ماڵ و کۆڵانەکانی خۆیاندا وردبینی دەکەن و دەیزانن. کاتێک کارەبا هەیە، دروشمەکە ڕاستە؛ کاتێک ناپچڕێت، دروشمەکە پووچەڵ دەبێتەوە.

ئەم بەرکەوتنە ڕاستەوخۆیە وا دەکات کە هەر پچڕانێک لە کارەبادا، ڕاستەوخۆ ببێتە کوژانەوەی دروشم و بەڵێنە سیاسییەکان لە مێشکی شەقامدا. بەرپرسان ناتوانن هاوڵاتییەک کاتێک لە تاریکیدا نیشتەجێیە قەناعەت پێبکەن کە لە وێستگەکاندا «شۆڕشێکی تەکنیکی» ڕوویداوە. هەر جارێک کە کوژانەوە ڕوودەدات، نەک تەنها گڵۆپەکان، بەڵکو تەواوی ئەو گوتارەی کە باسی لە «سەردەمێکی نوێی گەشەپێدان» دەکرد لەگەڵیدا خامۆش دەبێتەوە.

میدیای فەرمی دەتوانێت بە سەدان لاپەڕە ئاماری سەرسوڕهێنەر بڵاوبکاتەوە و وتاری ڕازێنراوە بەرهەم بهێنێت، بەڵام هیچ کەس لە ناو ژوورە تاریکەکاندا باوەڕ بەو کاغەزانە ناکات. کۆتایی ئەم هاوکێشەیە بەم حەقیقەتە بڕیاردهەرە دەگات: هاوڵاتیان بۆ ئەوەی بزانن کارەبای نیشتمانی کار دەکات یان نا، پێویستیان بە ڕاپۆرت و بەیاننامەی حکومەت نییە؛ ئەوان تەنها پێویستیان بە داگرتنی سووچی گڵۆپەکەیانە.

بەعەرەب کردنی کەرکوک و ناوەکوردیەکانی سنورەکە.

محمد اراز حمەسالح

هیچ جەنگێک وەک جەنگی سیستماتیکی داگیر کردنی زیهن و کلتور و زمان نیە، ئەو داگیر کاریەی کە بۆ هەمیشە مرۆڤ شوناس و کەسایەتی خۆی لەدەست دەدات و ڵکلێی ون دەبێت، دوژمن هەمیشە بە چەک ناجەنگێت بەڵکو ئەوجەنگەی مەترسیەکی قوڵ و جێکەوتەی مەترسیداری هەیە سڕینەوەی زمان و کلتورە ، مرۆڤ لە و خاکەی لەسەری دەژی بەنرخترە ، بەڵام عەرەبەکانی گرێدراو بە حەشدی شەعبی و میلیشیاکانی ئەو ناوەچەیە، نەک خاکەکەیان داگیر کردوە بەڵکو هێشتا بونی زمان و کلتوری کوردی بەمەترسی دەزانن و دەیانەوێ لە ڕیشەوە زمان و کلتوری کوردی وشک بکەن و بیسڕنەوە ، ئەم ژەهرە کە لە دەست و پلانی میلیشیاکاندایە ئەو پەڕی دڕندەییان نیشان دەدات.

لەوە کارەساتبار تری گەورە ئەوەیە حیزبەکوردیەکانی کە جێگرتو لە دەسەڵاتی عێراق و هەرێمی کوردستاندا نەک بێ دەنگن لە ڕشتنی ئەم ژەهرە بەڵکو ئاسانکار و بێ دەنگن ، تەنها لەپێیناو کورسی وو پارەیەک کە لە حکومەتی عێراقیەوە وەری دەگرن.

ئازار و غەمێکی قوڵ خۆی لە ناو دڵ و هەناوی ئێمەی چالاکوانی دەرەوەی کوردستان و عێراق پەنگ دەخواتەوە.

ئێمە پێویستە ئەم ئازارە بگۆڕین بۆ بەرز کردنەوەی دەنگی ئەو هاونیشتیمانیانەی بێ دەنگ و زمان دەکرێن لەکەرکوک و ناوچەکانی دەورو بەری، ئێمە پێویستە ئەو غەمە بگۆڕین بۆ هەڵکردنی ئاڵای ئازادی و سەربەستی لەناو دڵ و دەروی یەک بەیەکی ئەو ماڵ و خێزان و گنج و پیرانەی ئێستا لەژێر هەڕەشەدان.

ئێمەی چالاکوانان پێویستە مەشخەڵی ئازادی هەڵکەین تا دوا ساتەکانی ژیانمان نەهێڵین مەشخەڵەکانمان امۆش ببێت.

ژیان بەو ئازدیەوە بەهادار و جوانە کە مرۆڤ پێویستە بەرجەستەی بکات.

ئێمە بەگەنجی دەستمان پێکرد و بەئومێدەوە لە نەفەسی ئازادیمان دەڕوانین و بەگەنجی سەر دەکەوین.

خەڵک چارەسەری دەوێت؛ چینە سیاسییەکەش تەنها نمایش

مةروان عبدالباقي أحمد

لە نێوان ئەولەویاتی کۆمەڵگە و کارنامەی چینی سیاسیی فەرمانڕەوادا، کەافێکی قووڵ و پڕ لە بێئومێدی دروست بووە کەرێتەپەڕاندنی ئەستەمە؛ لە کاتێکدا هاوڵاتییانی کوردستان بە دوای ئەنجامە کردارییەکاندا دەگەڕێن و داوای سەقامگیریی مووچە، دابینکردنی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان، ڕەخساندنی دەرفەتی کار بۆ نەوەی بێکارکراو، و بونیادنانی دامەزراوەی کارا دەکەن،

بەرهەمی ڕۆژانەی حوکمڕانیی کابینەکەی مەسرور بارزانی تەنها بریتییە لە تەقینەوەی بەردەوامی شەڕەپەڕۆی ڕەمزی، ململانێی نمایشکاری و دروستکردنی کەمپینی بێبایەخی پەیوەندییە گشتییەکان. سیاسییەکانی هەرێم وا فێرکراون کە کێشە داخرۆکەکانی ناو کۆمەڵگە بە ڕاگەیەندراوی میدیایی، نمایشکردنی پڕۆژەی بێناوەڕۆکی وەک «ڕووناکی»، و خولقاندنی ئەجێندای سەرقاڵکەری ڕۆژانە چارەسەر دەکرێن، لە کاتێکدا ژیانی مادیی هاوڵاتییان هەموو ڕۆژێک زیاتر بەرەو داڕمان دەچێت. ئەم لێکترازانی جەوهەرییە نیشانەی مۆدێلێکی مەترسیداری دەسەڵاتدارییە کە تێیدا بژێوی و شایستە بنەڕەتییەکانی خەڵک دەکرێنە قوربانیی بەردەوامیدان بە شانۆیەکی سیاسیی بێپێز، شانۆیەک کە تێیدا بینەران ماندوون لە بینینی ئەکتەرە تەقلیدییەکان و دەرهێنەرە درۆزنەکان.

درێژەدان بەم بێباکییە بەرامبەر خواستە بنەڕەتییەکانی کۆمەڵگە، بریندارکردنی هۆشیاریی گشتییە، چونکە هیچ نەتەوەیەک ناتوانێت لەسەر بەڵێنی بێبایەخ و نمایشی میدیایی بژی کاتێک سفڕەی ماڵەوەی بەتاڵە و ئایندەی منداڵەکانی نادیارە. کۆتایی ئەم نەهاتییە سیاسەتکارییە ڕاستییەکی نەگۆڕمان بەڕوودا دەکێشێتەوە کە دەسەڵاتداران درەنگ یان زوو دەبێت ڕووبەڕووی ببنەوە: کۆمەڵگە و وڵاتێک ناتوانرێت بۆ هەتاهەتایە لە ڕێگەی ئامێرەکانی سەرقاڵکردن و نمایشی دروستکراوەوە ئیدارە بدرێت.

قەیرانی ڕاستەقینە پارە نییە، بەڵکو نەبوونی لێپرسینەوەیە!

محمد عەلى عەزیز

لەنێو تەواوی ئەو لێدوان و گوتارە فەرمییانەی کە لە کاتی سەرهەڵدانی هەر تەنگژەیەکی ئابوریدا لە عێراق و هەرێمی کوردستان پێشکەشی خەڵک دەکرێن، هەمیشە هۆکاری سەرەکی بۆ «کەمیی بودجە»، «پاشەکشەی داهاتەکان» یان «بارودۆخی نەخوازراوی دارایی» دەگەڕێنرێتەوە. بەڵام کاتێک بە ووردی تەماشای سەرچاوە دەوڵەمەندەکانی ئەم نیشتمانە دەکەین، لە کێڵگە نەوتی و گازییە زەبەلاحەکانەوە تا دەگاتە داهاتی گومرگ و باج و سەرچاوە جۆراوجۆرەکانی تری ناوخۆ، دەبینین کە کێشەی سەرەکی و بنەڕەتی هەرگیز کەمبوونی سامان نەبووە. زۆربەی ناڕەزایەتی و بێزارییەکانی شەقام لە کەمبوونی پارەوە سەرچاوە ناگرن، بەڵکو لەو دڵەڕاوکێ و نیگەرانییە قووڵەوە دێن کە پەیوەندی بە شێوازی بەڕێوەبردن، دابەشکردنی نادادپەروەرانە و نەبوونی چاودێری و لێپرسینەوەی ڕاستەقینەوە هەیە لەسەر ئەو سەروەتە گشتییەی کە دیار نییە چۆن و لە کوێدا خەرج دەکرێت.

هاوڵاتیی ئاسایی کاتێک دەبینێت وڵاتەکەی لەسەر ئاستی جیهان خاوەنی پێگەیەکی گرنگی وزەیە، بەڵام خۆی دەبێت بۆ وەرگرتنی سەرەتاییترین ماف کە مووچەکەیەتی مانگانە چاوەڕێی پاساوی کارگێڕی بکات، دەگاتە ئەو بڕوایەی کە قەیرانەکە لە خەزێنەدا نییە، بەڵکو لەو عەقڵییەتەدایە کە دامەزراوەکانی لە ئەرکی سەرەکییان کە خزمەتکردنی گشتییە دوورخستووەتەوە. کاتێک سیستمی دادوەری و چاودێریی دارایی لاواز دەکرێن و کەس لەسەر بەفیڕۆدانی سامانی نیشتمانی لێپرسینەوەی لەگەڵدا ناکرێت، بۆشایی نێوان خەڵک و دەسەڵات هێندە قووڵ دەبێتەوە کە هیچ بەڵێنێکی چاکسازی ناتوانێت پڕی بکاتەوە. کێشەکە لێرەدایە کە کاتێک لێپرسینەوە غایب دەبێت، تەنانەت ئەگەر داهاتەکان چەند بەرامبەریش ببن، هێشتا ڕەنگدانەوەیان لەسەر باشبوونی خزمەتگوزارییەکان و ژێرخانی وڵات نابێت. هێشتنەوەی کۆمەڵگا لەژێر تەمومژی بێمتمانەییدا، مەترسیدارترین جۆری حوکمڕانییە. نەتەوەکان دەتوانن لە قۆناغە سەختەکاندا بەرامبەر بە کەمیی سەرچاوە و داهاتی دارایی هاوسۆز و ئارام بن، ئەگەر بزانن کە دادپەروەری هەیە و هەمووان پێکەوە باجەکەی دەدەن؛ بەڵام ئەوەی کە شیرازەی کۆمەڵگا و شەرعییەتی دەسەڵات لەناو دەبات، هەستی غەدر و نادادپەروەرییە. کۆتایی ئەم هاوکێشە تاقەتپڕووکێنەرە حەقیقەتێکی مێژوویی و سیاسیمان پێدەڵێت: نیشتمانێک دەتوانێت لەبەردەم کەمیی سەرچاوە داراییەکاندا خۆی ڕابگرێت و بەردەوام بێت، بەڵام هیچ کات ناتوانێت بۆ ماوەیەکی درێژخایەن لەبەرامبەر بێمتمانەیی و گومانی بێ سنووری هاوڵاتیانیدا سەقامگیر بمێنێتەوە.