بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی دەبێتە چەکێکی سیاسی

سەلام قادر پیرۆت

لە تەواوی پرەنسیپەکانی دادپەروەری، یاسای دەستووری، فەلسەفەی حوکمڕانی، و مافی مرۆڤدا، بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی پیرۆزترین، ڕەواترین، پێویستترین، و بنەڕەتیترین ئەرکی دەوڵەتە بۆ پاراستنی سامانی گشتی، گەڕاندنەوەی مافی هاوڵاتییان، دابینکردنی سەقامگیری، و پاراستنی شکۆی نیشتمان لەبەردەم داڕمان؛ بەڵام کاتێک ئەم ئامرازە پیرۆز، دەستووری، و یاساییە لە ناوەڕۆکی دادوەری، بێلایەنی، دادپەروەری، و مۆڕاڵی خۆی دادەماڵرێت و دەخرێتە خزمەت ململانێی باڵە دەسەڵاتدارەکان، ئیتر گەورەترین، کوشندەترین، و مەترسیدارترین کارەساتی دەوڵەتداری لە وڵاتدا ڕوودەدات، ئەو کارەساتە کوشندەیەش بریتییە لە گۆڕینی چەمکی نەهێشتنی گەندەڵی بۆ «چەکێکی سیاسیی زۆر مەترسیدار و ژەهراوی» بە مەبەستی تەسفیەکردنی نەیارەکان،

لاوازکردنی ڕکابەرەکان، چاوترساندنی ئۆپۆزیسیۆن، و بێدەنگکردنی دەنگە ناڕازییەکان لە ناو کایەی گشتیدا. لە واقیعی سیاسیی ئەمڕۆی ناوچەکە و بەتایبەت لە گۆڕەپانی ئاڵۆزی دەسەڵات لە عێراقدا، جەنگی ڕاگەیەندراو و بەردەوامی دژە گەندەڵی گومانێکی زۆر قووڵ، ڕەوا، مەترسیدار، و ڕۆژانە لە ناخی هاوڵاتییاندا دروست دەکات: بۆچی هەندێک دۆسیەی گەندەڵی بەوپەڕی دڕندەیی، خێرایی، پەردەپۆشنەکراوی، و بە هەڵایەکی گەورەی میدیایی زەق دەکرێنەوە و بەرپرسەکانیان بە بەرچاوی کامێراکان لە درەنگانی شەودا دەستگیر دەکرێن و سووکایەتییان پێ دەکرێت،

لە کاتێکدا دەیان دۆسیەی زۆر گەورەتر، خەیاڵییتر، و بەڵگەدارتری بەرپرسانی باڵادەست و هاوپەیمان لە تاریکیی ژێرزەمینە حزبییەکاندا دەمێننەوە و کەس لە دەرگایان نادات و دەستیان بۆ نابات؟ ئایا چۆن دەکرێت هاوڵاتیی ئاسایی، بریندار و بێدەسەڵات جیاوازی بکات لە نێوان سەروەریی ڕاستەقینەی یاسا لە لایەک، و هەڵمەتێکی سیاسیی تۆڵەسەندنەوە، ڕاماڵین، و پاکتاوکردن کە لە ژوورە تاریکە حزبییەکاندا نەخشەی بۆ کێشراوە تا باڵانسی دەسەڵات لە بەرژەوەندیی تاقمێکدا بگۆڕێت لە لایەکی تر؟ ئەم پارادۆکسە مەترسیدار، تاڵ، و خەمناکە گەیشتووەتە ئەو ترۆپکە لە تەنز کە دەتوانرێت بە ڕاشکاوی بگوترێت: «ئەگەر بەڕاستی گەندەڵی دوژمنی سەرەکی، مێژوویی، و هەمیشەیی دەوڵەت و خەڵکە، کەواتە نابێت دادگاکان، دەستەکانی دەستپاکی، و فەرمانگەکانی لێکۆڵینەوە پێش کردنەوەی هەر مەلەفێک سەرەتا سەیری پێناسی حزبی، مەزهەبی، عەشیرەتگەری، باڵی سەربازی، و هاوپەیمانێتییە سیاسییەکانی بەرپرسەکە بکەن تا بڕیار بدەن ئایا شایستەی لێکۆڵینەوەیە یان پیرۆزە و دەستلێنەدراوە!» کاتێک یاسا وەک قامچی تەنیا بەسەر نەیارە سیاسییەکاندا دەوەشێنرێت و لە هەمان کاتدا دەکرێتە قەڵغانێکی پارێزبەندیی گەورە بۆ داپۆشینی تاڵانیی دۆست، هاوپەیمان، و بازرگانە نزیکەکانی دەسەڵات، تەواوی متمانەی گشتی بە دادگا، داواکاری گشتی، کۆمیسیۆنی دەستپاکی، و تەواوی دەسەڵاتەکانی دەوڵەت بە یەکجاری دەپووکێتەوە و چەمکی دادپەروەری دەبێتە وەهمێکی سەقەت و گاڵتەجاڕییەکی بێمانا.

ڕاستگۆیی، باوەڕپێکراوی، و شەرعیەتی هەر سیاسەتێکی دژە گەندەڵی لە دونیای ئەمڕۆدا تەنیا بە یەک پێوەر دیاری دەکرێت: یەکسانیی تەواو لە لێپێچینەوەی گشتیدا، پاراستنی سەربەخۆیی ڕاستەقینەی بێدەستێوەردان بۆ دەسەڵاتی دادوەری، و ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی بەبێ گوێدانە ئەوەی تۆمەتبار سەر بە کام حزب، کام فراکسیۆن، کام میلیشیا، یان کام گرووپی چەکدارە؛ چونکە بەبێ ئەم بێلایەنییە دەستوورییە پتەوە، هەموو هەڵمەتێکی فەرمی تەنیا شەڕێکی بەکرێگیراوی سیاسییە کە گەندەڵکارە گەورەکان دەپارێزێت، نەیارەکان بێدەنگ دەکات، و هەناوی دەوڵەت بەتەواوی لەناو دەبات و دەبێتە هۆی وێرانکردنی ئایندەی کۆمەڵگە لە سایەی نادادییەکی ڕێکخراودا کە تێیدا یاسا بەپێی بەرژەوەندیی دەسەڵاتداران دەچەمێنرێتەوە و هاوڵاتی لە هەموو چاکسازییەک بەتەواوی بێئومێد دەکات لە کاتێکدا مافیا گەورەکانی نەوت، بانک، خاڵە سنوورییەکان، و پڕۆژە وەهمییەکان بەوپەڕی سەربەستی حوکمڕانی دەکەن بەبێ ئەوەی دەستی یاسایان پێبگات یان تەنانەت یەک پرسیاری سادەیان ئاڕاستە بکرێت تا لەبەردەم ڕای گشتیدا وەڵام بدەنەوە و دان بە تاڵانکردنی سامانی ئەم نیشتمانەدا بنێن کە مافی هەموو خەڵکە بەبێ جیاوازی و بە یەکسانی لە هەموو قۆناغە هەستیار، تاریک، و گرنگەکانی مێژوودا بەردەوام

شانۆگەرییەک لە نێوان یاسا و بایکۆتدا

ئیبراهیم ئازاد

پاش نزیکەی دوو ساڵ لە سڕبوون و بێکارایی دوای هەڵبژاردنەکانی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤، دواجار لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦دا دەرگاکانی پەرلەمانی کوردستان کرانەوە، بەڵام دیمەنەکە زیاتر لە کۆمیدیایەکی ڕەش دەچوو تا زیندووبوونەوەیەکی دیموکراسی، چونکە لە کۆی ١٠٠ پەرلەمانتار تەنها ٥٢ کەسیان ئامادە بوون و ڤالا فەرید وەک سەرۆکی پەرلەمان هەڵبژێردرا، لە کاتێکدا یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و جوڵانەوەی نەوەی نوێ بایکۆتی دانیشتنەکەیان کرد، هەرچەندە جێگای پێکەنینە کە هەندێک لە پەرلەمانتارانی سەر بەو لایەنانەی بایکۆتیان کردبوو، بێ گوێدانە بڕیاری حیزبەکانیان هەر چوونە ژوورەوە! ئەگەر بە دادپەروەرییەوە سەیری پاساوی هەردوو بەرەی ململانێکە بکەین، لە لایەکەوە پارتی دیموکراتی کوردستان پێداگری دەکات کە پەرلەمان دەبوو ئەم چەقبەستووییە تێپەڕێنێت و دەست بە کارە دەستوورییەکانی خۆی بکاتەوە لەبری ئەوەی تا هەتایە لە چاوەڕوانیدا بمێنێتەوە، لە لایەکی تریشەوە، یەکێتی جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئەم کۆبوونەوەیە بەبێ شەراکەتی ڕاستەقینەی سیاسی کراوە و هیچ شەرعییەتێکی نییە؛ بەڵام لە ڕوانگەی منەوە، ئەمە تەنها بیانووهێنانەوەیە و خودی ئەم شانۆگەرییە گەورەترین شکستی حوکمڕانی و هەڕەشەیەکی ڕاستەقینەیە بۆ سەر دامەزراوەکانی هەرێم.

ئەمە گاڵتەجاڕییەکی تەواوە کە پارتی چەمکی “کاری دەستووری” وەک قەڵغانێک بەکاردەهێنێت بۆ ئەوەی بە تەنها هەنگاو بنێت، و یەکێتیش چەمکی “شەراکەت” وەک چەکێک بەکاردەهێنێت بۆ سڕکردنی دامەزراوەکان کاتێک شتەکان بە دڵی ئەو نین. ئەمە ئەو پەرلەمانە نییە کە خەڵک چاوەڕێی دەکرد، بەڵکو گۆڕەپانێکە کە تێیدا نوێنەران خەریکی یارییەکی مەترسیدارن کە ڕاستەوخۆ هەڕەشە لە پارچەپارچەبوونی یەکڕیزیی دامەزراوەیی کوردستان دەکات و دەریخست کە چۆن دەزگایەکی یاسادانان دەکرێتە قوربانی ململانێی دوو ئیرادەی سیاسی کە بەرژەوەندی حیزبەکانیان خستووەتە سەروو خەمی هاوڵاتییانەوە.

کوردستان پڕە لە سنوور؛ بەڵام سەربەخۆیی ئابووری لە کوێیە؟

شاخەوان عەزیز نادر

پێگەی جوگرافی هەمیشە وەک بەردی بناغەی دەسەڵات، گەشەپێدان و سەروەریی ڕاستەقینە لەقەڵەم دەدرێت؛ کاتێک بە وردی لە نەخشەی هەرێمی کوردستان دەڕوانیت، دەبینیت لە ڕووی شوێنگەی سروشتییەوە کەوتووەتە چەقی ستراتیژیترین ڕێڕەوە بازرگانییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بە دەروازەی نێودەوڵەتیی پڕداهات دەورە دراوە، لەگەڵ هەبوونی یەدەگێکی گەورەی نەوت و گاز، خاکی بەپیت لە دەشتەکانی شارەزوور، هەولێر، بەیتوێن و گەرمیان، و سەدان هەزار دەستی کاری گەنجی پڕ لە وزە، کەچی لە واقیعی حوکمڕانیی ئەم هەرێمەدا ڕووبەڕووی پارادۆکسێکی زۆر تاڵ دەبینەوە کە تێیدا سەربەخۆیی ئابووری، ئاسایشی دارایی و سەروەریی نیشتمانی لە نێوان ئەو سنوورانەدا بە تەواوی ون بووە و ئابوورییەکە وەک سیستمێکی لەرزۆک، کرێخۆری بەکاربەر و پاشکۆ ماوەتەوە.

پاش زیاتر لە سێ دەیە لە حوکمڕانیی خۆبەڕێوەبەری، فەشەلی بنەڕەتی لەوەدا بەرجەستە دەبێت کە نەتوانراوە مۆدێلێکی فرەچەشن و پایەداری ئابووری بنیاد بنرێت تا کەرتی کشتوکاڵ، کارگە ناوخۆییەکان، پیشەسازیی خۆراک و گەشتیاری ببنە شادەماری سەرەکیی داهات، لەبری ئەوەی تەواوی چارەنووسی ئەم قەوارەیە بە تەنیا ببەسترێتەوە بە بۆرییەکی نەوتی لەکارکەوتوو و چاوەڕوانیی بەردەوامی بەشەبوودجەی بەغدا؛ خستنەئەستۆی تەواوی قەیرانەکان بۆ سەر حکومەتی فیدراڵی چیتر ناتوانێت ئەم شکستە ساختارییە بشارێتەوە، چونکە جوگرافیا هەموو دەرفەتێکی بەخشی، بەڵام سیاسەتی چەوت، قۆرخکاریی حزبی، بازرگانیی ناشەفاف و بەرژەوەندییە تەسکەکان ئەو هەموو دەرفەتە زێڕینانەیان کردە گرانبوونی بازاڕ، بێکاری و کۆچی بەکۆمەڵی لاوان.

کاتێک دەروازە سنوورییەکان لەبری ئەوەی ببنە ڕێڕەوێک بۆ هەناردەکردنی بەرهەمی نیشتمانی و بەهێزکردنی جوتیاران، تەنیا دەکرێنە دەروازەیەک بۆ هاوردەکردنی هەموو پێداویستییەک تا ئاستی سەوزەوات و ساغکردنەوەی کەلوپەلی بێکوالێتیی دەرەکی، ئیتر دروشمی سەربەخۆیی ئابووری دەبێتە وەهمێکی بێبنەما و گاڵتەجاڕییەکی تاڵ. لە کۆتاییدا، ئەم واقیعە شێواوە تەنها یەک حەقیقەتمان بەڕوودا دەپەکێنێتەوە: کوردستان لە هەموو لایەکەوە دەروازە و خاڵی سنووریی پڕ لە قەرەباڵغیی بازرگانیی هەیە، بەڵام سەربەخۆیی ئابووری لە شوێنێکی نێوان ئەو سنوورانەدا بەردەوام ڕێگەی خۆی لێ تێکدەچێت و ڕاستەوخۆ دەچێتە ناو گیرفانی تایبەتی تۆڕە دەستڕۆیشتووەکان و لە دەرەوەی وڵات پاشەکەوت دەکرێت!

دەستبەسەرداگرتنی سەرمایە و سامانی گشتی

ڕزگار کانابى

لە عێراق و هەرێمی کوردستاندا، شەڕە گەورەکەی دەسەڵات تەنیا بە دەستبەسەرداگرتنی سەرمایە و سامانی گشتییەوە نەوەستاوەتەوە، بەڵکو گەیشتووەتە ڕادەی بەدەستهێنانی تاپۆکردنی تەواوەتیی ئاگایی جەماوەر. لوتکەی سەرکەوتنی ئەم ئیمپراتۆریەتەی نمایش لەوەدا نییە کە خەڵک بە بەردەوامی قسە و بەڵێنی بێپشت بەستن دەبیستن، بەڵکو لەوەدایە کە ژینگەیەکی فکری و کۆمەڵایەتیی وەهایان خولقاندووە کە تێیدا لە بنەڕەتدا هیچ کەسێک داوای وەسڵی حسابات و بەڵگەی بەکۆمەڵ ناکات! هەموو کابینەیەکی حکومەت بەڵێنی زەبەلاح دەدات، هەموو لایەنێکی سیاسی بەرهەمهێنانی دەستکەوتی خەیاڵی دەگەیەنێتە جەماوەر، و هەموو ڕێوڕەسمێکی فەرمی سەدان وێنەی کوالێتی بەرز و سەرنجڕاکێش دروست دەکات… بەڵام حسابات و بەڵگەی کرداری لە کوێدا شاردراونەتەوە؟

پرسیارە ڕەق و بکوژەکان لێرەدا ئەوانەن: بە وردی چەند سەرمایە و پارە لەسەر ئەم پڕۆژانە خەرج کراوە؟ چی لەسەر زەمینی واقیع بۆ هاووڵاتییان دابین کراوە؟ کێ لە پشت پەردەوە قازانجی ڕاستەقینەی لەم ڕێککەوتنانە بینیوە؟ و بە تەواوەتی چی لە ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤی ئاساییدا بەرەو باشتر گۆڕاوە؟ دەوڵەتێ لە ناو لافاوی وێنە، ڤیدیۆ و بانگەشەکاندا نوقم بووە، لە کاتێکدا لە سەختترین برسیێتیدایە بۆ دەستکەوتنی بەڵگەی زانستی و ژمارەیی! لەم واقیبە تاڵ و تەنزئامێزەدا، مرۆڤ ناچارە زمانی حاڵی دەستەبژێری دەسەڵات بەم شێوەیە دەرببرێت: “ئێمە ئەوەندە وێنەی جوان و نمایشی گەورەتان بۆ بەرهەم دەهێنین، تاوەکو شەرم بوبکەن داوای ژمارەکان و وەسڵی حساباتی خەرجییەکانمان لێ بوبکەن!”

ئەم سیاسەتە بێپێوەرە نیشانەی ئەوەیە کە دەسەڵاتداریەتی توانیویەتی دەستکەوتی وەهمی بوبکاتە جێگرەوەی حسابدانی کارگێڕی، تا لە غیابی بەڵگەکاندا هیچ کەسێک ڕووبەڕووی بەرپرسیارێتیی یاسایی نەبێتەوە. کاتێک وڵاتێک بەبێ ئامار، بەبێ پێوەر و بەبێ لێپرسینەوە بەڕێوە بچێت، ئیتر تەواوی پرۆسەی حوکمڕانی دەگۆڕێت بۆ بازرگانییەکی نادیار کە تێیدا هاووڵاتییان باجەکەی دەدەن و دەستەبژێریش سودەکەی وەردەگرن. لە کۆتاییدا، تا ئەو کاتەی کۆمەڵگە فێری ئەوە نەبێت لەبری تەماشاکردنی وێنە ڕازێنراوەکان داوای وەسڵی ڕاستەقینەی خەرجییەکان و بەڵگەی زانستی بوبکات، ئەم لوتکەی سەرکەوتنەی نمایشە بەردەوام دەبێت و دەسەڵاتدارانیش لە پشت وێنەکانەوە بە ئارامی سەرمایەی نیشتمانەکەیان تاڵان دەکەن.

سەروەتێک کە بووە نەفرەتى

ئاکام عەبدوڵا سدیق

کێشەی سەرەکی لەوەدا خۆی دەبینێتەوە که‌ جوگرافیا وەک سەروەتێکی مەزن سەیر ناکرێت، بەڵکو وەک واقعێکی تێپەڕ مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت. چیا بڵندەکان، دۆڵە بەپیتەکان، ناوچە کشتوکاڵییە بەرفراوانەکان، سنوورە ستراتیژییەکان، و نزیکیی جوگرافی لە بازاڕە گەورەکانی ناوچەکەدا، هەموویان دەتوانیت ببنە بنەمایەکی پتەو بۆ گەشەپێدانی کەرتی گەشتیاری، کشتوکاڵ، لۆجۆستیک، وزەی نوێبووەوە، و بازرگانیی هەرێمی. کەچی لە بەرامبەردا، کێشەی بنەڕەتی لەوەدا بووە که‌ سیاسەتی هەڵە و نەبوونی دیدگای کارگێڕی نەیتوانیوە ئەم جوگرافیا دەوڵەمەندە بگۆڕێت بۆ دەرفەتێکی ڕاستەقینەی ئابووری و پێشکەوتنی نیشتمانی.

کاتێک دەسەڵاتێک پشت بە پلانڕێژیی ستراتیژی نەبەستێت، جوگرافیا لەبری ئەوەی ببێتە مایەی خۆشگوزەرانی، تەنیا دەبێتە سنوورێک بۆ گەمارۆدانی خۆی. لە هەناوی ئەم فەشەلە کارگێڕییەدا، تاڵترین تەنز لەوەدا بەرجەستە دەبێت کە دەبینین: “لە هەرێمدا دەسەڵاتداران لەسەر جوانترین چیاکان و لە ناوەڕاستی دەوڵەمەندترین دۆڵەکاندا دەژین، کەچی بۆ گواستنەوەی کاڵا و دروستکردنی ڕێڕەوی بازرگانیی نێودەوڵەتی، هەمیشە دەستەوستان و چاوەڕێی کۆتوبەندی سیاسی و جوگرافیی دەرەکی دەبن!” ئەمە نیشانەی ڕوونی دەوڵەتێکە کە نەیتوانیوە سوود لە پێگە سروشتییەکەی خۆی وەربگرێت.

گۆڕینی ئەم ئاراستە پەککەوتووە، پێویستی بە تێڕوانینێکی نوێ و زانستی بۆ بەکارهێنانی سەروەتەکان هەیە. چاکسازیی ڕاستەقینە کاتێک دەست پێ دەکات کە کۆمەڵگە ڕەتینەکاتەوە قایل بێت بەم بەستێنە بێپلانییە، و بە یەکدەنگی داوای داڕشتنی نەخشەیەکی نیشتمانی بوبکات کە جوگرافیا بگۆڕێت بۆ پردی پەیوەندی، پیشەسازیی گەشتیاری، و سەروەریی ئابووری، تا داهاتووی وڵات لەسەر بنەمای توانا سروشتییەکان بونیاد بنرێت.

نەریتی سیاسیەکانى عێراق لەبیرچوونەوە

مەولود حەسەن مەحموود

مەترسیدارترین ئامرازێک کە دەستەبژێری دەسەڵاتدار بۆ مانەوەی خۆی لە سزادان بەکاری دەهێنێت، بریتییە لە سڕینەوەی بەئەنقەست و لاوازکردنی یادگەی دامەزراوەیی. دیاردەکە هەمیشە بە هەمان زنجیرەی دووبارەدا تێدەپەڕێت؛ دزینی ملیارەها دۆلار تەقینەوە لە میدیاکاندا دروست دەکات، شەقام و هاووڵاتییان تووڕە دەبن، حکومەت بەپەلە لیژنەی لێکۆڵینەوە پێکدەهێنێت،

سیاسییەکان لەسەر شاشەکان بەڵێنی لێپرسینەوەی توند دەدەن، بەڵام ڕێک کاتێک خولی هەواڵەکان دەگۆڕێت و سکانداڵێکی نوێی داڕزاو سەر هەڵدەدات، دۆسیەی پێشوو بە تەواوەتی لە ئاگایی گشتی و جەمەوەردا دەسڕدرێتەوە و بە بێدەنگی دادەخرێت! ئەم بازنە بێزارکەرە بێبەزەییانە دووبارە و دووبارە دەسوڕێتەوە، وەک ئەوەی هەرگیز هیچ نەبووبێت. لەم واقیبە تاڵەدا، مرۆڤ ناچارە بڵێت: “لە عێراقدا، سکانداڵەکانی گەندەڵی تەمەنیان ڕێک بەقەد تەمەنی ڕیکلامێکی تەلەڤزیۆنییە!” ئەم کلتوری لەبیرچوونەوەیە نیشانی دەدات کە دەسەڵاتداران پێشبینیی بێزاربوونی خەڵک دەکەن و کات وەک باشترین پەناگە بەکاردەهێنن بۆ پەرپێدانی بێباکی. کاتێک دامەزراوەکان نەتوانن وانەکان بپارێزن، بەدواداچوونی ڕاستەقینە بۆ دۆسیەکان بوبکەن و ئاکامەکان بۆ رای گشتی ئاشکرا بوبکەن،

ئیتر پرۆسەی لێپرسینەوە دەگۆڕێت بۆ شانۆگەرییەک. ڕسواییە گەورەکە تەنیا لە ئێنتاجی گەندەڵیدا نییە، بەڵکو لەوەدایە کە ئەگەر دامەزراوەکان یادگەی مێژوویی خۆیان بپووکێننەوە، ئەوا هەر حکومەتێکی نوێ کە دێتە سەر کار، بە ڕەهایی ئەم مافە بۆ خۆی دەبینێت کە وەها هەڵسوکەوت بوبکات وەک ئەوەی گەندەڵی تەنیا دوێنێ لەدایکبووبێت و هیچ مێژوویەکی لەم مەملەکەتەدا نەبووبێت.

پاشەکشە هەرێمی کوردستان

فەرمان یاسین

لە داڕشتنی ڕوانگەی سیاسی و بەڵێنە مێژووییەکاندا، دروشمی سەرەکیی خۆبەڕێوەبردن بریتی بوو لە پاراستنی مافی بڕیاردانی سەربەخۆ لەسەر داهاتووی ئابووری، کۆمەڵایەتی و سیاسیی ناوچەکە. بەڵام لە واقیعی ئەمرۆی هەرێمی کوردستاندا، ئاراستەی ڕووداوەکان ئاماژە بە جۆرێک لە کشانەوەی جەوهەری دەکەن؛ بەجۆرێک کە مەترسیدارترین و گەورەترین “بەرهەم” یان “نێردراو”ی سیاسیی هەرێمەکە، خۆبەدەستەوەدانی ئیرادەی بڕیاردانە بۆ ناوەندەکانی دەرەوەی ڕووبەری جوگرافیای خۆی. کاتێک بڕیارە چارەنووسسازەکانی پەیوەست بە نەوت، بودجە، هێزی چەکدار، و تەنانەت هەڵبژاردنەکان، زیاتر لە پێویست بەند دەبن بە ڕێککەوتن و لێکتێگەیشتن لەگەڵ هێز و ئەکتەرە دەرەکییەکاندا، پرسیاری سەروەری مانای بنەڕەتیی خۆی لەدەست دەدات.

ئەم پاشەکشە بەردەوامە وادەکات کە ناوەندەکانی حوکمڕانی لە ناوخۆدا، لەبری ئەوەی دارێژەر و خاوەنی ستراتیژیی سەربەخۆ بن، ببنە جێبەجێکاری ئەو هاوکێشانەی لە دەرەوەدا یەکلایی دەکرێنەوە. کاتێک ئیرادەی سیاسی بەرامبەر بە گوشارە دەرەکییەکان یان بەرژەوەندییە ناوچەیییەکان دەستبەرداری مافە یاسایی و دەستوورییەکانی خۆی دەبێت، بەڵێنی دروستکردنی ئاینده‌یەکی سەربەخۆ بۆ هاووڵاتییان دەگۆڕێت بۆ دروشمێکی بێناوەرۆک. لێرەدا، ململانێی حیزبە ناوخۆیییەکان چیتر لەسەر خزمەتکردنی جەماوەر نییە، بەڵکو لەسەر ئەوەیە کە کۆمەڵگەکە کام ئیتلاف یان هێزی دەرەکی باشتر دەتوانێت بەرژەوەندییە تەسکە سیاسییەکانیان لە ناوخۆدا بپارێزێت.

لە هەناوی ئەم ڕادەستکردنە بێدەنگەی سەروەرییەدا، تاڵترین تەنز لەوەدا بەرجەستە دەبێت کاتێک بگوترێت: “دەسەڵاتداران لە هەرێمی کوردستاندا توانینیان هەیە تەواوی خزمەتگوزارییەکان و سەرچاوە ناوخۆیییەکان نادیار بوبکەن، بەڵام لە هەمان کاتدا ڕۆژانە بڕیاری سیاسی بەخۆڕایی ڕەوانەی دەرەوە دەکەن تا ڕەوایەتیی مانەوەی خۆیان بپاریزن!” کاتێک دەسەڵاتی بڕیاردان لە دەستی هاووڵاتییان و دامەزراوە نیشتمانییەکان دەردەهێنرێت، چەمکی خۆبەڕێوەبردن لە ئەرکێکی نیشتمانییەوە دەگۆڕێت بۆ بڵقێکی میدیایی.

لەدەستدانی سەرپەرشتیکردنی بڕیاری نیشتمانی، گەورەترین هەڕەشەیە بۆ سەر داهاتووی هەر کۆمەڵگەیەک. چاکسازی و ڕاستکردنەوەی ئەم ڕێرەوە کاتێک دەست پێ دەکات کە کۆمەڵگە ڕەتینەکاتەوە وەک بینەرێک لەم بازرگانییە سیاسییە بپڕوانێت، و بە یەکدەنگی داوای گەڕاندنەوەی ئیرادەی بڕیاردان بۆ ناو دامەزراوە نیشتمانییە هەڵبژێردراوەکان بوبکات، تا داهاتووی سیاسیی نیشتمان لە دەرەوەی سنورەکان بەهەبەی نەدرێت.

١٦ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٧؛ برینێک لە یادەوەریی کوردستاندا

داریان سامان

١٦ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٧، ڕۆژێکی تاڵ و پڕ لە ئازار بوو لە مێژووی هاوچەرخی کوردستاندا؛ ڕۆژێک کە کەرکووک بووە ناوەندی قەیرانێکی گەورەی سیاسی و سەربازی و برینێکی قووڵی لە دڵی زۆرێک لە کورداندا بەجێهێشت.

لەو ڕۆژەدا، هێزەکانی حکومەتی فیدراڵی عێراق و حەشدی شەعبی ئۆپەراسیۆنێکی سەربازییان بۆ کۆنترۆڵکردنەوەی کەرکووک دەستپێکرد. لە ئەنجامدا، هێزەکانی پێشمەرگە لە زۆرێک لە پێگەکانیان کشانەوە و کۆنترۆڵی شارەکە گۆڕا.

ئەم ڕووداوە دوای ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستان ڕوویدا، بەڵام ناکۆکییە ناوخۆییەکانی نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانیش ڕۆڵیان لە قووڵبوونەوەی قەیرانەکەدا هەبوو. دوای ڕووداوەکان، تۆمەتی ڕێککەوتنی نهێنی و خیانەت ئاراستەی هەندێک بەرپرسیاری یەکێتی کرا، لە کاتێکدا بڕیارە سیاسییەکانی سەرکردایەتیی پارتییش بوونە جێی ڕەخنە و پرسیار.

لە نێو ئەم ناکۆکییانەدا، خەڵکی کەرکووک زیانی گەورەیان بەرکەوت هەزاران خێزان ناچار بوون ماڵ و حاڵی خۆیان بەجێبهێڵن و ڕوویان لە ناوچە ئارامترەکان بکەن

ئەمڕۆ، دوای نۆ ساڵ، ١٦ی ئۆکتۆبەر هێشتا یادەوەرییەکی تاڵە یادەوەرییەک کە گرنگیی یەکڕیزی، بەرپرسیارێتی و پاراستنی مافەکانی خەڵکمان بیر دەخاتەوە

ساڵەکان تێدەپەڕن، بەڵام مێژوو لەبیر ناکرێت. کەرکووک هەمیشە بەشێکی گرنگ لە مێژوو، ناسنامە و یادەوەریی کوردستاندا دەمێنێتەوە

کوردستان سەرمایەی خاو هەناردە دەکات و هەژاریی هاوردە دەکاتەوە!

ئارام جەمال خدر

لەم دەروازە ئابوورییەدا، ڕەخنەی قووڵ نابێت تەنیا لەسەر تاڵانکاری، دزینی ڕاستەوخۆ، یان گەندەڵی کۆبکرێتەوە؛ بەڵکو دەبێت جەستە و پێکهاتەی تەواوی مۆدێلی ئابووریی هەرێمی کوردستان هەڵبکۆڵرێت! سەرچاوە خاوەکان (بە تایبەت نەوت و کەرەستە سەرەتایییەکان) بە زەوی بەجێ دەهێڵن، لە کاتێکدا کەلوپەلی دروستکراو، خۆراک، بەرهەمەکانی سوتەمەنی، و پێداویستییە سەرەکییەکانی تر بە نرخێکی زۆر گرانتر هاوردە دەکرێنەوە بۆ ناو ناوخۆی وڵات. خاکی هەرێم دەوڵەمەندی و سەرمایەی زۆر بەرهەم دەهێنێت، بەڵام سیستەمە ئابوورییە شەلەکەی، کەمترین بەهای زیادکراو لە ناوخۆدا بەدەست دەهێنێت و دەپارێزێت!

مۆدێلێک کە لەسەر بنەمای “فرۆشتنی کەرەستەی خاو و کڕینەوەی بەرهەمی کۆتایی” دامەزرابێت، لە بنەڕەتدا مۆدێلی وڵاتانی بێژێرخان و بەکارهێنەرە. لەبری دروستکردنی کارگەی پاڵاوگە، گەشەپێدانی کەرتی ک کشتوکاڵ و پیشەسازیی خۆماڵی، تەواوی ئابووریی هەرێم کراوەتە زەمینەیەک بۆ پڕکردنی گیرفانی بازرگانانی هاوردەکار. ئەم خولگە داخرێنەرە دەبێتە هۆی ئەوەی کە داهاتی نەوت یان سەرچاوەکان بچێتە دەرەوە و لە بەرامبەردا جۆرەها هەژاریی پێکهاتەیی، بێکاریی بەرفراوان، و بەستراوەییی ڕەها بە بازاڕەکانی دەوروبەر بێنێتەوە ناو وڵات.

لەم واقیبە تاڵ و تەنزئامێزەدا، مرۆڤ ناچارە زمانی حاڵی بڕیاربدەرانی ئابووری بەم شێوەیە دەرببرێت: “ئێمە زۆر بە خۆشحاڵییەوە سامانی زەوییەکەتان بە ارزانی دەفرۆشین بە دەرەوە، بۆ ئەوەی بە شانازییەوە هەمان خواردن و سوتەمەنی بە گرانتر لەوان بکڕینەوە و بە ئێوەی بفڕۆشینەوە!” ئەم ناعەقڵانییە ئابوورییە، پووچەڵکردنەوەی جەوهەریی سەربەخۆیییە، چونکە وڵاتێک کە نەیبات توانای بەرهەمهێنانی ڕشتەی خۆراکی و پیشەسازیی خۆی هەبێت، ناتوانێت بانگەشەی خۆڕاگری بوبکات.

کاتێک داڕشتنی ئابووری تەنیا بۆ بەدەستهێنانی نەختی خێرا بێت لەسەر حسابی سڕینەوەی کەرتی بەرهەمهێنان، ئیتر دروشمەکانی بوژانەوەی ئابووری دەبنە سەراب. لە کۆتاییدا، تا ئەو کاتەی ئەم مۆدێلە ئابوورییە تێکنهێنرێت و بەهای زیادکراوی بەرهەمەکان لە ناوخۆدا نەهێڵرێتەوە، کوردستان بەردەوام دەبێت لە بەخشینی سەرمایەکەی بە دەرەوە و کڕینەوەی هەژاری بۆ هاووڵاتییانی خۆی.

حکومەتی هەرێمی کوردستان و شکستەکانى لە بەغداد

شاد جەزا


لە هەموو کۆبوونەوە، ناونیشانی سیاسی، و گفتوگۆیەکی میدیاییدا، بەردەوام هەمان دروشم و بانگەوازی باو دەبیستین کە «بەغدا پارەکەی هەرێمی نەداوە» و هەموو قەیرانە دارایییەکان بە ئەنجامی ئەم ناکۆکییە ناوەندییە ڕوونکراونەتەوە؛ بەڵام کاتێک بە چاوێکی ڕەخنەگرانە و وردبین سەیری ئامارە فەرمییە بڵاوکراوەکانی خودی حکومەتی هەرێمی کوردستان دەکەین بۆ ساڵانی ٢٠١٩ تا ٢٠٢٥، پرسیارێکی هەرە گرنگ، بنەڕەتی، چارەنووسساز، و ژەهراویی سەرهەڵدەدات: تەنانەت کاتێک بەغدا نەتوانێت تەواوی ئەو بەشەی هەرێم داوای دەکات بگوازێتەوە، حکومەتی هەرێم چ چاکسازییەکی دارایی، کارگێڕی، و بەڕێوەبردنییەکی بە کردار جێبەجێ کردووە بۆ کەمکردنەوەی پشتبەستن و لاوازییەکانی؟
لە ڕوانگەی منەوە، بەغدا دەبێت وەڵامی هەر پابەندییەکی یاسایی و دەستووری بداتەوە کە پێی نەداوە و هەر تاوانێکی لەم بوارەدا هەبێت بپێکێت؛ بەڵام لە هەمان کاتدا حکومەتی هەرێمیش دەبێت وەڵامی ئەوە بداتەوە کە چۆن داهاتە بەردەستەکانی بەڕێوە دەبات، چ پابەندییەکان دروست دەکات، و چ مەترسی داراییەک بۆ نەوەکانی داهاتوو بەجێدەهێڵێت. ئامارە فەرمییەکان دەریدەخەن کە کۆی داهات لە ساڵانی ٢٠١٩ تا ٢٠٢٥ نزیکەی ٥١.٤ ترلیۆن دینار بووە، گواستنەوەی فیدراڵی ٣٣.٤ ترلیۆن دینار بووە، و خەرجییە ڕاستەقینەکان ٨٧.٦ ترلیۆن دینار بووە؛ ئەم ژمارانە تەنیا لە سەرچاوەی خۆیانەوە هاتوون و پێویستییان بە وردبینییەکی سەربەخۆ هەیە لە پاڵ ئەوەی کە حکومەتی فیدراڵی هەژمارەکانی خۆی بڵاو بکاتەوە بۆ شەفافیەتی تەواو. کێشە سەرەکییەکان لەوێدایە کە شەفافیەتی داهات، لیستی مووچەی گشتی، ئەولەویەتەکانی خەرجی، پشتبەستن بە گواستنەوە و داهاتی نەوت، و بڵاوکردنەوەی قەرزەکان هێشتا بە شێوەیەکی تەواو ڕوون نەکراونەتەوە.
کاتی ئەوە هاتووە کە جیاکردنەوەی نێوان بانگەوازە سیاسییەکان و دەرئەنجامە وردبینیکراوەکان بکرێت بۆ ئەوەی خەڵک بزانێت کێ بەرپرسیارە لە چی و چۆن دەبێت لە داهاتوودا ئابوورییەکی تۆکمەتر بنیاد بنێین بۆ نەوەکانی داهاتوو.

👤
Live: 34 Today: 248 📊 Click Here