هەر دۆسیەیەکی گەندەڵی زیاتر لەوە ئاشکرا دەکات کە چاوەڕوان دەکرا؟

ڕەوەند ڕەحیم

لەم وڵاتەدا کاتێک لێکۆڵینەوە لەسەر دۆسیەیەکی دیاریکراوی گەندەڵی دەست پێدەکات—بۆ نموونە دزینی بڕە پارەیەک لە فەرمانگەیەک یان سەرپێچییەک لە گرێبەستێکدا—هێندە نابێت دیمەنەکە بە تەواوی دەگۆڕێت. کتوپڕ لێکۆڵەرەکان خۆیان لەبەردەم شاخێک لە پارەی کاش، دەیان تاپۆی خانوو و شوقەی لوکس، کۆگای زێڕ و هێزێکی گەورە لە سەیارەی مۆدێل بەرزدا دەبیننەوە کە هیچ تناسبێکی لەگەڵ تۆمەتە سەرەتاییەکەدا نییە. ئەم فراوانبوونە کتوپڕەی دۆسیەکان ڕێکەوت نییە، بەڵکو پەردە لەسەر ڕاستییەکی زۆر ترسناکتری جیهانی ژێرەوەی گەندەڵی لادەدات.

ئەم دیاردەیە پێمان دەڵێت کە گەندەڵی لای ئێمە وەک “سەهۆڵبەندانی ناو دەریا” وایە؛ ئەوەی لە سەرەوە دەبینرێت تەنیا سەرەقەڵەمێکی بچووکە، بەڵام جەستە سەرەکییەکە لە ژێر ئاودا حەشار دراوە. کاتێک تاڵە دەزوویەک ڕادەکێشیت، تۆڕێکی قووڵ و تێکچنراو لە تاوان و بەرژەوەندیی هاوبەش بەدوای خۆیدا دەهێنێت. ئەمەش بەڵگەی ئەوەیە کە سیستمی چاودێریی دارایی لە بنەڕەتدا کوێرە؛ چونکە ئەگەر چاودێرییەکی ڕاستەقینە لەسەر جووڵەی پارە و گەشەکردنی سامانی بەرپرسان هەبووایە، نەدەبوو دەزگاکان چاوەڕێی کەوتنی تۆمەتبارێک بکەن تا ئینجا بزانن خاوەنی چ گەنجینەیەکی قاروونە.

ئەم دۆخە پشکنینە پشتبەستووە بە “شۆک” نیشانەی ئەوەیە کە مۆنیتەرکردنی دارایی  تەنیا لەسەر کاغەز هەیە. سیستمەکە کاتێک دەجووڵێت کە تەقینەوەیەک ڕوودەدات، نەک لە ڕێگەی بەدواداچوونی ڕۆژانە و بەردەوام. تا کاتێک کە لێکۆڵینەوەکان لە چوارچێوەی کەسەکاندا بمێننەوە و نەبنە هۆی گۆڕینی ڕیشەیی لە شێوازی چاودێریکردنی بانکەکان، بازاڕی زەوی و زار، و دارایی بەرپرسان، هەر دۆسیەیەکی نوێ کە دەکرێتەوە تەنیا دەبێتە دڵۆپێک لە دەریایەک. هەر کاتێکیش دەست بۆ دۆسیەیەکی بچووک برا، دەبێت چاوەڕوانی ئەوە بین کە دەیان چەتەخانە و هێلانەی تری مافیایی لە پشتەوە ئاشکرا ببن.

هەرێمێک لەسەر دەریای نەوت و دونیایەک لە دڵەڕاوکێ!

ڕاستگۆ محمد سەعید

گەر مرۆڤێک لە هەسارەیەکی ترەوە بێتە ئەم هەرێمە و سەیری ئامارەکان بکات، سەری سوڕدەمێنێت. وڵاتێک کە نەوتی هەیە، گازی هەیە، ڕووباری هەیە، زەویی کشتوکاڵیی هەیە، بەڵام کاتێک سەیری دەموچاوی هاوڵاتییەکانی دەکەیت، وەک ئەوە وایە لە بیابانێکی وشک و بێ ئاودا بژین! ئەمە ئەو موعجیزە پێچەوانەیەیە کە کابینە ماوەبەسەرچووەکەی مەسرور بارزانی بۆی دروست کردووین؛ هەرێمێک کە زۆر دەوڵەمەندە لە سامان، بەڵام هەژارترین وڵاتی سەرزەوییە لە “دڵنیایی”دا.

هاوڵاتیی ئێمە ڕۆژانە کە لە خەو هەڵدەستێت، وەک ئەوەی لەناو کێڵگەیەکی میندا پیاسە بکات، دەبێت کۆمەڵێک پرسیار لە خۆی بکات کە هەرگیز وەڵامەکانیان نازانێت: مووچە کەی دێت؟ ئایا پارە لە بەغداوە گەیشت؟ ئایا ئەمرۆ حکومەت دادەمەزرێت یان نا؟ ئایا کێشەکانی ناوخۆ ناتەقنەوە؟ لەکاتێکدا کابینەکەی بارزانی هەمیشە بانگەشەی “کوردستانێکی بەهێز” دەکات، کەچی خەڵکەکەی تەنانەت ناتوانن بۆ دوو هەفتەی داهاتووی ژیانیان پلانێک دابنێن، چونکە هیچ شتێک لەم هەرێمەدا پێشبینیکراو نییە.

ڕاستییەکی تاڵ هەیە کە دەبێت ئەم دەسەڵاتە ماوەبەسەرچووە گوێی لێ بێت: گەورەترین کەمی و کورتهێنان لەم وڵاتەدا کێشەی کارەبا، نەوت، یان تەنانەت پارەش نییە. گەورەترین قەیران لێرەدا نەمانی “پێشبینیکردن و سەقامگیرییە” مرۆڤ دەتوانێت لەگەڵ هەژاری ڕابێت ئەگەر بزانێت کەی و چۆن چارەسەر دەبێت، بەڵام ناتوانێت لەگەڵ حکومەتێکدا بژی کە بڕیارەکانی وەک کەشوهەوای بەهار وان؛ لە پڕێکدا هەورە و لە ساتێکدا باران!

ئێمە وەک سەرنشینی کەشتییەک واین کە ژێرزەمینەکەی پڕە لە زێڕ، بەڵام کاپتنەکەی، کە کابینەی ماوەبەسەرچووە، قیبلەنومای لەدەستداوە. لە جیاتی ئەوەی کەشتییەکە بباتە کەنارێکی ئارام، ڕۆژانە تەنها خەریکی ژماردنی زێڕەکانە لە ژوورەکەی خۆیدا، لە کاتێکدا سەرنشینەکان لەسەر پشتی کەشتییەکە لە ترسی خنکان خەریکە دڵیان دەوەستێت. هەموو ئەم دڵەڕاوکێیە و نەبوونی ئاسۆیەک بۆ سبەینێ، تاوانێکە ڕاستەوخۆ دەچێتە ئەستۆی ئەوانەی کە وڵاتیان کردووەتە تاقیکەگەیەک بۆ کڕینەوەی کاتی سیاسی لەسەر حسابی دەروونی خەڵک.

ڕووناکی بۆ شەقامەکان، تاریکی بۆ گیرفانەکان

هەڵۆ ئیسماعیل

حکومەتەکەمان وەکو پزیشکى نەزانە کە بە ئەنقەست گورچیلەی نەخۆشەکەی لەکار دەخات و دەرمانی لێ قۆرخ دەکات، پاشانیش بە پارەیەکی خەیاڵی ئامێری غەسلی گورچیلەی پێ دەفرۆشێتەوە و داوای سوپاسگوزاریشی لێ دەکات لەپای ئەوەی کە “ژیانی ڕزگار کردووە”. ئەمە ڕێک مامەڵەی حکومەتی هەرێمە لەگەڵ دۆسیەی وزە و پڕۆژەی “ڕووناکی”. مشتومڕی ڕاستەقینە لەسەر ئەوە نییە کە ئایا ئەم پڕۆژەیە بوونی هەیە و گلۆپەکان هەڵدەکات یان نا؛ کێشە گەورەکە ئەوەیە کە چۆن دەسەڵاتێک سامانی ژێر زەوی و سەرزەویی ئەم خاکەی قۆرخ کردووە، ئێستاش دەیەوێت بە ناوی چاکسازی و پێدانی کارەبای ٢٤ کاتژمێرییەوە، هەمان ئەو وزەیەی کە موڵکی گشتییە، بە نرخی بازرگانی بە خاوەنە ڕاستەقینەکانی بفرۆشێتەوە. ئەوان قەیرانی تاریکییان بەرهەمهێنا، ئێستاش چارەسەرە ساختەکەیان کردووەتە بازاڕێکی نوێ بۆ تاڵانکردن.

 “بەهێزترین کەس هەرگیز هێندە بەهێز نییە کە هەمیشە گەورە بێت، مەگەر ئەوەی هێزەکەی بکاتە ماف، و گوێڕایەڵی خەڵکیش بکاتە ئەرک . ئەمە هەمان ئەو سیاسەتەیە کە لە شیلی لە سەردەمی پینۆشێت جێبەجێ کرا، کاتێک خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکانیان کردە مۆنۆپۆلی نوخبەی دەسەڵاتدار و بە ناوی پێشکەوتنەوە خەڵکیان ڕووتاندەوە و وایانکرد هاووڵاتی باجپێدان بە ئەرکی نیشتمانی تێبگات. بەڵام ئەم تاڵانچییانەی ئێمە، لە جیاتی ئەوەی شەفافیەت لە داهات، تێچووی بەرهەمهێنان، دابەشکردن و نرخی وزەدا بخەنە ڕوو، پڕۆژەیەکی وەک ڕووناکییان کردووەتە ئامرازێکی نوێ بۆ بەهێزکردنی کۆمپانیا حزبییەکان. دەسەڵاتێک کە ئامادە نییە بچووکترین زانیاری لەسەر داهاتی نەوتی دزراو و چارەنووسی هەناردەکردنی داهاتووی وزە ئاشکرا بکات، چۆن دەتوانێت بانگەشەی ئەوە بکات کە ئەم پڕۆژەیە بۆ خزمەتی گشتییە؟

لە ڕاستیدا، ئەوەی لە ژێر پەردەی “ڕووناکی”دا دەگوزەرێت پێدانی خزمەتگوزاری نییە، بەڵکو سەپاندنی باجی ناڕەوایە. ئەوان دەیانەوێت ئەو پارەیەی کە پێشتر لە قاچاخچێتی سنوور و فرۆشتنی نەوتدا دەستیان دەکەوت و ئێستا لێیان بڕاوە، ڕاستەوخۆ لە ڕێگەی پێوەری زیرەک و پسوڵەی کارەباوە لە گیرفانی هاووڵاتییانی بڕفێنن. ئەوان نایانەوێت هاووڵاتی سوود لە سامانی وزەی وڵاتەکەی ببینێت، بەڵکو دەیانەوێت ببنە بازرگانی تاککەسیی ئەو کارەبایەی کە بە غازی سروشتیی خەڵک خۆی بەرهەم دەهێندرێت.

کێ پاسەوانی خەزێنەکە بوو؟

سەلاح حسن محمد

کاتێک دۆسیەی دزینی پتر لە ١١٥ ملیار دینار لە هێڵە ئاسمانییەکانی عێراق بە تۆمەتی سەرەکیی بەڕێوەبەری گشتیی کۆمپانیاکە، مەناف عەبدولمونعیم، دێتە سەر زمان، یان کاتێک دەبیستین لە دۆسیەکەی بریکاری پێشووی وەزارەتی نەوت، عەدنان جومەیلی، دەست بەسەر دەیان ملیۆن دۆلار، ٣١ ملیار دینار، ٧٠ خانوو و شوقە، ٢١ سەیارە و کێلۆکانی زێڕدا گیراوە، نابێت چاومان تەنیا لەسەر ناوی تۆمەتبارەکان بێت. پرسیارە گەورەکە و جێگەی سەرنجی ڕاستەقینە لێرەدایە: لە کاتی کۆکردنەوە و حەشارانی ئەم هەموو سەرمایە زەبەلاحەدا، دەزگا چاودێرییەکانی دەوڵەت لە کوێ بوون؟ کێ پاسەوانی خەزێنەی گشتی بوو؟

ئەم دۆسیانە پێش ئەوەی تاوانباربوونی چەند کەسێک بسەلمێنن، فەشەلی گەورەی ئەو دامەزراوانە دەسەلمێنن کە ئەرکیان پاراستنی سامانی گشتی و دۆزینەوەی سەرپێچییە داراییەکانە. ناکرێت لە وڵاتێکدا دەیان لێژنەی وردبینی، دیوانی چاودێریی دارایی، دەستەی دەسپاکی و لێژنەی پەرلەمانی هەبن، کەچی گەندەڵی بگاتە ئاستی کڕینی گەڕەکێک لە خانوو و کۆگایەک لە زێڕ و کەس پێی نەزانێت. ئەمە پێمان دەڵێت کە سیستمی چاودێری لە ناوەوە ڕزیوە؛ یان هێندە سەرەتایی و سستە کە توانای بینینی ئەم شاڵاوە گەورانەی نییە، یان بە ئەنقەست و لەژێر فشاری سیاسی و بەرتیلدا چاوی خۆی نوقاندووە.

ئەگەر دەزگا فەرمییەکان تەنیا کاتێک دەجووڵێنەوە کە کار لە کار ترازابێت و پارەکە غەیب بووبێت، ئەوا بوونی ئەو دامەزراوانە چیدیکە بەهایەکی نییە. چاکسازی لەوەوە دەست پێناکات کە کێ تێوەگلاوە، بەڵکو لەوەوە دەست پێدەکات کە ئەو سیستمی چاودێری و پشکنینە چاک بکرێتەوە کە ڕێگەی داوە جومگەیەکی وەک وەزارەتی نەوت یان فڕۆکەوانی مەدەنی ببێتە حەوزی مەلەکردنی چەتەکان. تا کاتێک دامەزراوە چاودێرییەکان لەژێر هەژموونی حیزب و کوتلە هێزداره‌کاندا بن و نەتوانن بە شێوەیەکی سەربەخۆ و پێشوەختە ڕێگری لە تاوان بکەن، خەزێنەی دەوڵەت هەمیشە وەک ماڵێکی بێدەرگا دەمێنێتەوە کە هەموان دەتوانن تێیدا ببڕن و بدزن.

گەندەڵی هەرگیز یەک کاراکتەری نییە

ڕێبەر عومەر

ئەوەی لەم ڕۆژانەدا لە عێراق دەبیسترێت، تەنیا ژمارە نین، بەڵکو گەمژەکردنی عەقڵی گشتییە. دەستگیرکردنی مەناف عەبدولمونعیم، بەڕێوەبەری گشتیی هێڵە ئاسمانییەکانی عێراق بە تۆمەتی دزینی پتر لە ١١٥ ملیار دینار، و دواتریش ئاشکرابوونی دۆسیەکەی عەدنان جومەیلی، جێگری پێشووی وەزیری نەوت—کە تێیدا دەست بەسەر ١٠ ملیۆن دۆلار، ٣١ ملیار دینار، ٧٠ خانوو و شوقە، ٢١ سەیارەی لوکس و ٣ کیلۆ زێڕدا گیراوە—شەقامی تووشی شۆک کردووە. میدیاکانی دەسەڵات وا پیشانی دەدەن کە پاڵەوانێکی نیشتمانی هاتووە و چەند دزێکی گرتووە، بەڵام حەقیقەتەکە لێرەوە دەست پێدەکات.

دزینی سەدان ملیار دینار و کڕینی ٧٠ خانوو و شوقە، بە دزییەوە و لەناو جانتایەکدا ناکرێت. ئەم قەبارە هێمنە لە تاوان، پێویستی بە دامەزراوە هەیە. بۆ ئەوەی پارەیەکی وا بجوڵێت، دەبێت زنجیرەیەک لە سیستمی ژمێریاری، لێژنەی کڕین، حەواڵەی بانکی، تێپەڕبوون لە تاقیگە و فلتەرەکانی پشکنین، و دەیان پلەی کارگێڕی چاویان نوقاندبێت یان شەشپشک مۆری فەرمییان لێدابێت. ناکرێت لایەنە پەیوەندیدارەکان پێمان بڵێن بریکارێکی وەزارەت یان بەڕێوەبەرێکی گشتی بە تەنیا و بەبێ ئاگاداریی وەزیر، سەرۆک حیزب، و دەزگا چاودێرییەکان بووەتە خاوەنی گەڕەکێک لە خانوو و کۆگایەک لە زێڕ.

تاقیکردنەوەی ڕاستەقینەی لێکۆڵینەوەکان لێرەدایە: ئایا ئەم دەستگیرکردنانە تەنیا بۆ بەتاڵکردنەوەی تووڕەیی خەڵکە و پاشان هێورکردنەوەی دۆخەکەیە، یان دەیانەوێت دەست ببەن بۆ ناو جەرگەی ئەو سیستمە کارگێڕی و حیزباتییەی کە ڕێگەی بە دروستبوونی ئەم مافیایانە داوە؟ ئەگەر لێکۆڵینەوە تەنیا لەسەر کەسەکان بێت و چاوپۆشی لەو دەزگایانە بکرێت کە زەمینەکەیان خۆش کردووە، ئەوا دڵنیابن سیستمی پشکپشکێنە دوای چەند مانگێکی تر، دەموچاوێکی نوێ لەسەر هەمان کورسی دادەنێت بۆ ئەوەی درێژە بە هەمان تەڵەکەبازی بدات. گەندەڵی لە عێراقدا ڕێکخراوە، بۆیە ڕووبەڕووبوونەوەکەشی دەبێت سیستماتیک بێت، نەک تەنیا نیشاندانی چەند سەرپێچییەکی شەخسی لە شاشەی تەلەفزیۆنەکانەوە.

بۆچی دەسەڵاتی کوردی ناکەوێت؟

ڕێبەر سەلیم

هاوکێشەی مانەوە لەسەر حسابی میللەت

لە هەموو فەلسەفەیەکی سیاسی و مێژوویی جیهاندا، کاتێک دەسەڵاتێک نوقمی قەیرانی دارایی، سیاسی، سەربازی و کۆمەڵایەتی دەبێت، تەمەنی بەرەو کۆتایی دەچێت. بەڵام لەم هەرێمەی ئێمەدا هاوکێشەکە پێچەوانەیە! هەرچەندە گەندەڵی قووڵتر دەبێتەوە، دەسەڵات بێباکتر و پایەکانی قایمتر دەبن. ئەمە ڕێکەوت نییە، بەڵکو ستراتیژیەتێکی چەپەڵە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی مێشکی کۆمەڵگە.

یەکێک لە هەرە هۆکارە مەترسیدارەکانی ئەم بێباکی و مانەوەیە، دروستکردنی لەشکرێکە لە کۆیلەی چەورە و بەرژەوەندخواز لەژێر عەبا و بەرگی ئاییندا.
ئەم تاقمە، کە ناویان پیاوانی ئایینیە، لە ڕاستیدا زۆرینەیان تەنها فەرمانبەری حیزب و پاسەوانی بەرژەوەندییەکانی گیرفان و ئارەزووەکانی خۆیانن کە. کارەکانیان شەرعیەتدانە بە زوڵم لە کاتێکدا خەڵک لە برسان هاوار دەکات و دەسەڵات زولمیان لێ دەکات، ئەوان باسی سەبر دەکەن.
ئەوان دەقە شەرعییەکان ئەشێوێنن بە دڵی بەرپرسی حیزبی ڕاڤە دەکەن حەرام دەکەن بە حەڵاڵ و تاوان و دزی دەسەڵاتدار پاک دەکەنەوە.

کاری ئەوان ئەوەیە شەقامی ناڕازی سادە و باوەڕدار سارد بکەنەوە و پێیان بڵێن قبوڵکردنی زوڵم پاداشتی هەیە و نابێت ڕووبەڕووی وەلی ئەمرەکان ببنەوە و لەبەرامبەردا دەسەلاتیش کەم و کوڕیەکانیان نەک دائەپۆشێ بەڵکو دیفاعیشیان لێ ئەکەن.

گەورەترین خیانەت ئەوەیە، بە ناوی خوداوە شەرعیەت بە دزینی قووتی منداڵانی ئەم وڵاتە بدەیت.
سەیرەکە لەوەدایە، سەرەڕای ئەوەی ئەم دەمامکانە لادراون و ڕووی ڕاستەقینەی ئەم کاسبکارانە بۆ هەمووان ڕوون بووەتەوە، هێشتا کەسانێک هەن کوێرانە بەرگرییان لێ دەکەن!
مێشکیان شۆراوەتەوە بەجۆرێک وای لەم مرۆڤە سادەیە کردووە نەتوانێت جیاوازی لە نێوان پیرۆزیی ئایین و پیسیی بازرگانانی ئایین بکات.

یان ئەوەتا هەنێک لە شوێنکەوتووانیان بۆ پشکی بچووک یان لە ترسی لەدەستدانی پێگەی کۆمەڵایەتی، چاو لە ڕاستییەکان دادەخەن.
ئەم دەسەڵاتە ناکەوێت تا ئەو کاتەی ئایین لە چنگی ئەم مشەخۆرانە ڕزگار نەکرێت چونکە سۆزی میللەت ئەجوڵێنرێت لە ژێر پەردەی دیندا کەوەک خۆی وەرنەگیرێ .
ناکەوێت تا ئەو کاتەی جەماوەر تێنەگات کە ڕەخنەگرتن لە مەلایەکی گەندەڵ، ڕەخنەگرتن نییە لە خودا، بەڵکو ڕووبەڕووبوونەوەی گەورەترین مەکینەی چەواشەکاریی حیزبە.
کاتێک کۆمەڵگە فێربوو سەیری گیرفانی مەلا و سەیارەی بەرپرس بکات نەک قسە لوسەکانیان، ئەو کاتە پایەکانی ئەم دەسەڵاتە لەرزۆک دەبن و هاوکێشەکە ڕاست دەبێتەوە.

کۆماری مۆەلیدە

عزیز حسێن عمر

کوورەیەکی زەبەلاح لە ناوەڕاستی شارەکەدا دانراوە، ڕۆژانە بە ملیارەها دۆلار لە پارەی ئەم میللەتە دەخرێتە ناوی بۆ ئەوەی بسووتێت، بەڵام لەبری ڕووناکی و گەرمی، تەنها دوکەڵێکی ژەهراوی بەرهەم دەهێنێت کە چاوی خەڵک کوێر دەکات. ئەوانەی پاسەوانی ئەم کوورەیە دەکەن، باکیان بەوە نییە کە ئاگرەکە دەکوژێتەوە، چونکە خۆیان لە کۆڵانەکانی پشتەوەدا خەریکی فرۆشتنی مۆم و فانۆسن بەو کەسانەی کە لە تاریکیدا نۆرەیان گرتووە. کۆماری عێراق و ئەم هەرێمەی ئێمەش هەمان ئەو کوورە ساردەن؛ دەوڵەتێک کە بە قەبارەی بودجەی چەندین وڵات پارەی بۆ کەرتی کارەبا خەرج کردووە، بەڵام هێشتا نەیتوانیوە یەک گڵۆپ بە بەردەوامی پێ بکات، چونکە تاریکی لێرەدا کێشە نییە، بەڵکو گەورەترین پڕۆژەی وەبەرهێنانە.

کاتێک باس لە خەرجکردنی تریلیۆنان دینار دەکرێت بۆ کەرتی کارەبا، دەبێت بزانین ئەو پارەیە نەچووەتە ژێر زەوی، بەڵکو چووەتە ناو گیرفانی حیزب و ئەو کۆمپانیا حزبییانەی کە وەک مشەخۆر لەسەر جەستەی کەرتی گشتی دەلەوەڕێن. پارەکان بۆ پرۆژەی وەهمی و گرێبەستی گەندەڵی تەرخان دەکرێن، لە کاتێکدا سامانی ونبوو و بودجەی شاراوە غەسلی پارەی پێ دەکرێت لە دەرەوەی وڵات. ئەم تاڵانچییانە دەیانەوێت خەڵک بەردەوام باجی ناڕەوا بدەن بە خاوەن مۆەلیدەکان، چونکە کۆماری مۆەلیدەکان بەشێکی دانەبڕاوە لەو ئابووری سێبەرەی کە دەسەڵاتداران بۆ پاراستنی سەرمایەی خۆیان دروستیان کردووە؛ بۆ ئەوان، بونیادنانی وێستگەی کارەبا بە واتای داخستنی ئەو خەزێنەیە دێت کە لەم قەیرانی دروستکراوەوە دەستیان دەکەوێت.

“خراپترین فەرمانڕەوا ئەو کەسەیە کە خەڵکی ناچار کردووە هەمیشە پێویستیان پێی بێت” ئەمەش هەمان ئەو سیاسەتە قێزەونە بوو کە لە وڵاتانی ئەفریقای ژێر هێڵی هەژاریدا جێبەجێ دەکرا، کاتێک دیکتاتۆرەکان ئاوی پاک و کارەبایان دەبڕی تەنها بۆ ئەوەی خەڵک وەک سواڵکەر لەبەردەم کۆشکەکانیاندا بپاڕێنەوە. بەڵام ئەم دەسەڵاتدارانەی ئێمە، هێشتا لەوانە خراپترن؛ ئەوان نەک تەنها کارەبات لێ دەبڕن بۆ ئەوەی پێویستت پێیان بێت، بەڵکو لە ڕێگەی دەڵاڵەکانیانەوە لە بازاڕی ڕەشدا تاریکییەکەت پێ دەفرۆشنەوە و خۆیان وەک پاڵەوانی نیشتمانیش پێشان دەدەن.

زێڕی کوشندە، دەوڵەتی فشەڵ

زانیار ڕێبوار

ئەوەی چەکێکی پڕ لە فیشەک بدەیتە دەست منداڵێکی تووڕە لەناو ژوورێکی پڕ لە خەڵکدا، و چاوەڕێ بکەیت کە ئارامی و ئاسایش بپارێزێت؛ هەرێمی کوردستانیش ڕێک بەمجۆرە مامەڵە لەگەڵ سامانی سروشتیی خۆیدا دەکات. کاتێک نیشتمانێک لەسەر دەریایەک لە نەوت و غاز دانیشتبێت، بەڵام خاوەنی هیچ دادگایەکی سەربەخۆ، پەرلەمانێکی چاودێر، یان دەزگایەکی نیشتمانیی بێلایەن نەبێت، ئەوا ئەو سامانە نابێتە هۆی دروستکردنی قوتابخانە و نەخۆشخانە؛ بەڵکو دەبێتە هۆی دروستبوونی میلیشیا، دەسەڵاتی بنەماڵە، و ململانێی خوێناوی. لەم جۆرە کۆمەڵگایەدا، دەوڵەمەندیی خاکەکە نەک هەر نابێتە مایەی خۆشگوزەرانی بۆ هاوڵاتی، بەڵکو دەبێتە گەورەترین نەفرەت کە تێیدا تاڵانچییەکان بۆ پاراستنی پشکی خۆیان لە تاڵانییەکە، ئامادەن تەواوی وڵاتەکە بسوتێنن.

ئەم وێرانکارییە، دەرەنجامی هەژاری نییە، بەڵکو دەرەنجامی ئەو زەلکاوە سیاسییەیە کە دامەزراوەکانی تێدا نوقم کراوە. کاتێک نەوت دەردەهێنرێت بەڵام یاسایەک نییە بڵێت داهاتەکەی چۆن خەرج دەکرێت، ئەو نەوتە ڕاستەوخۆ دەچێتە ناو گیرفانی حیزب و دەبێتە پارە بۆ کڕینی چەک و دروستکردنی سوپای ئەلکترۆنی بۆ کپکردنی دەنگی ناڕازی. لەبری ئەوەی ئابوورییەکە گەشە بە چینی ناوەڕاست بدات، ئابووری سێبەر و قۆرخکاری بازاڕ دروست دەکات کە تێیدا چەند کۆمپانیایەکی سەر بە دەسەڵات هەموو شتێک کۆنتڕۆڵ دەکەن، لە دەرمانی نەخۆشخانەکانەوە تا دەگاتە هێڵی ئینتەرنێت. ئەمە دەوڵەتداری نییە، ئەمە دابەشکردنی نێچیرە لەناو دارستانێکدا کە تێیدا تەنها ئەو کەسانە دەژین کە خاوەنی چەک و هێزن.

“کاتێک دەسەڵات لە یاسا جیادەبێتەوە، ئیتر هیچ شتێک ناتوانێت ڕێگری بکات لەوەی کە خاوەن هێزەکان ببنە دڕندە.”) — ئەمەش ڕێک هەمان ئەو تراژیدیایەیە کە لە وڵاتانی وەک کۆنگۆ و ئەنگۆلادا ڕوویدا، کە پێی دەوترێت “نەفرەتی سەرچاوەکان” لەو وڵاتانەدا، بوونی ئەڵماس و نەوت لە جیاتی ئەوەی ببێتە هۆی پێشکەوتنی گەل، بووە هۆی شەڕی ناوخۆیی درێژخایەن و دروستبوونی دیکتاتۆریەتی دڕندە، چونکە هیچ دەزگایەک نەبوو کە بتوانێت حوکمڕانەکان لێپرسینەوە بکات. بەڵام دەسەڵاتدارانی ئێمە لە هەرێمی کوردستان لەمانیش فێڵبازترن؛ ئەوان شەڕی ناوخۆییان بە چەک وەستاندووە، بەڵام شەڕێکی نوێیان دەستپێکردووە لە ڕێگەی سەرمایەدارییەکی دڕندەوە کە تێیدا بەردەوام خەریکی سڕینەوەی یەکترن لەسەر داهاتی دەروازە سنوورییەکان و گرێبەستە شاراوەکان، لە کاتێکدا میللەتیش لە برسیێتیدا سەیریان دەکات.

لەم تەماشاگەرییە مەدەنییەدا، هەر کاتێک دەسەڵات باسی “کوردستانێکی بەهێز” و سامانی نەتەوەیی دەکات، دەبێت بزانین کە ئەوان باسی ئاسایشی خۆیان دەکەن، نەک ئاسایشی ئێمە. ئەو سیستەمەی کە دەتوانێت لەسەر دەریایەک سامان، مووچەی سەدان هەزار فەرمانبەر ببڕێت و گەنجەکانی ناچار بە کۆچکردن بکات بۆ هەندەران، سیستەمێکە کە نەوتەکەی تەنها بۆ سووتاندنی ئایندەی وڵاتەکەی خۆی بەکاردەهێنێت.

موچە وەک چەک، هاووڵاتی وەک بارمتە

بەختیار جەزا جەلال

ئەنجومەنێک کە تێیدا ئاغاکان لەسەر مێزێکی پڕ لە خواردن دادەنیشن و شەڕ لەسەر دابەشکردنی پارچە زەوییەکان دەکەن، لە کاتێکدا خزمەتکارەکانیان لە دەرەوە لە سەرمادا دەڕەقنەوە و هەموو مانگێک پێیان دەوترێت: “ئارام بگرن تا گفتوگۆکانمان تەواو دەبێت، ئینجا پاشماوەی خواردنەکانتان پێ دەدەین”. ئەمە ڕێک وەسفی مامەڵەی دەسەڵاتی هەرێمی کوردستان و بەغدایە لەگەڵ سەدان هەزار موچەخۆری کورد. کێشە گەورەکە ئەوە نییە کە ئایا ئەم مانگە یان مانگی داهاتوو موچە دابەش دەکرێت یان نا؛ چونکە لە کۆتاییدا هەر دەدرێت. مشتومڕە ڕاستەقینەکە ئەوەیە کە بۆچی دوای دەیان ساڵ لە حوکمڕانی، هێشتا ژیان و کەرامەتی سەدان هەزار فەرمانبەر دەبێت وەک کارتی فشار لە یارییەکی پیسی سیاسیدا بەکاربهێنرێت؟

ئەوەی ئەمڕۆ ڕوودەدات، تەنها دواکەوتنی چەند ڕۆژێکی موچە نییە؛ ئەوە دەرەنجامی داڕمانی تەواوەتیی سیستەمێکی حوکمڕانییە کە ناتوانێت هیچ دڵنیاییەکی دارایی بۆ هاووڵاتییەکانی دابین بکات. کاتێک دەسەڵاتداران بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانیان لە نەوتی دزراو و قاچاخچێتی سنووردا ناکۆکییان لەگەڵ بەغدا بۆ دروست دەبێت، ڕاستەوخۆ دەرگای بانقەکان بەڕووی مامۆستایان و فەرمانبەراندا دادەخەن. ئەوان موچەخۆر دەکەنە قەڵغانێکی مرۆیی بۆ پاراستنی سەرمایەداری دڕندەی خۆیان. بەم شێوەیە، موچە چیتر مافێکی سەرەتایی بەرامبەر بە کار و ماندووبوون نییە، بەڵکو بووەتە ئامرازێکی ملکەچپێکردن؛ هەر کاتێک دەسەڵات بیەوێت هاووڵاتی بترسێنێت و بێدەنگی بکات، تەنیا بەلوعەی موچەکەی لێ دەگرێتەوە.

“نەفامی ئەگەر لەگەڵ دەسەڵاتدا یەکبگرێت، دەبێتە دڕندەترین دوژمنی دادپەروەری” ئەمەش ڕێک هەمان ئەو سیاسەتە بوو کە لە زەئیر لە سەردەمی مۆبۆتۆ سیسی سیکۆدا پەیڕەو دەکرا، کاتێک کە موچەی فەرمانبەرانی دەوڵەت بۆ چەندین مانگ ڕادەگیرا نەک لەبەر نەبوونی پارە، بەڵکو بۆ ئەوەی خەڵک هەمیشە سەرقاڵی پەیداکردنی نانی ڕۆژانەیان بن و بیر لە شۆڕش نەکەنەوە. بەڵام ئەم دەسەڵاتدارانەی ئێمە، لەوانەش فێڵبازترن؛ ئەوان قەیرانەکە دەخەنە ئەستۆی بەغدا و خۆیان وەک فریادڕەس نیشان دەدەن، لە کاتێکدا داهاتی ناوخۆ و ئابووری سێبەر و باجی ناڕەوا کە لە خەڵکی وەردەگرن، بەسە بۆ دابینکردنی موچە، بەڵام هەمووی دەچێتە گیرفانی حیزبەوە.

جەنگی گۆڵکاران؛ مێسی و ئێمباپێ لە مۆندیالی 2026دا مێژوو دەنووسنەوە

لەگەڵ دەستپێکردنی یارییەکانی مۆندیالی 2026 لە ئەمریکا، مەکسیک و کەنەدا، ڕکابەرییەکی توند لەنێوان لیۆنێل مێسی و کیلیان ئێمباپێدا دروستبووە بۆ شکاندنی ژمارە پێوانەییەکەی میرۆسلاڤ کلۆزەی ئەڵمانی.

کلۆزە لە ئێستادا بە 16 گۆڵ لە سەرووی لیستی گۆڵکارانی مێژوویی مۆندیال دێت، بەڵام چاوی هەموو جیهان لەسەر ئەم دوو ستێرەیەیە کە ئایا کامەیان دەتوانێت لەم پاڵەوانێتییەدا ئەو ڕیکۆردە مێژووییە کۆنە تێکبشکێنێت.

لیۆنێل مێسی، کاپتنی ئەرژەنتین، لە ئێستادا خاوەنی 13 گۆڵە و تەنیا 3 گۆڵی ماوە بۆ ئەوەی بگاتە پێشەنگی لیستەکە، بەتایبەت دوای ئەو ئاستە بەرزەی لە مۆندیالی 2022 پێشکەشی کرد کاتێک 7 گۆڵی تۆمارکرد.

لە بەرامبەردا، کیلیان ئێمباپێی فەڕەنسی، کە تەمەنی تەنیا 27 ساڵە، بە کۆکردنەوەی 12 گۆڵ لە تەنیا دوو مۆندیالی پێشوودا، مەترسییەکی گەورە لەسەر کلۆزە و مێسی دروست دەکات؛ ئەو گەنجە فەڕەنسییە تەنیا پێویستی بە ٥ گۆڵی دیکەیە بۆ ئەوەی ببێتە گۆڵکاری یەکەمی مێژووی مۆندیالەکان.

ڕیکۆردەکەی میرۆسلاڤ کلۆزە لە ساڵی 2024ەوە کاتێک ژمارە پێوانەییەکەی ڕۆناڵدۆی بەڕازیلی شکاند، بە نەشکێنراوی ماوەتەوە.

لەم مۆندیالەدا، بەهۆی ئەوەی هەردوو هەڵبژاردەی ئەرژەنتین و فەڕەنسا پاڵێوراوی سەرەکین بۆ گەیشتن بە قۆناغەکانی کۆتایی، چانسێکی زێڕین بۆ مێسی و ئێمباپێ ڕەخساوە تا یاری زیاتر بکەن و بە تۆمارکردنی گۆڵ، کۆتایی بە باڵادەستییە 12 ساڵەکەی ئەفسانە ئەڵمانییەکە بهێنن.