زێڕی کوشندە، دەوڵەتی فشەڵ

زانیار ڕێبوار

ئەوەی چەکێکی پڕ لە فیشەک بدەیتە دەست منداڵێکی تووڕە لەناو ژوورێکی پڕ لە خەڵکدا، و چاوەڕێ بکەیت کە ئارامی و ئاسایش بپارێزێت؛ هەرێمی کوردستانیش ڕێک بەمجۆرە مامەڵە لەگەڵ سامانی سروشتیی خۆیدا دەکات. کاتێک نیشتمانێک لەسەر دەریایەک لە نەوت و غاز دانیشتبێت، بەڵام خاوەنی هیچ دادگایەکی سەربەخۆ، پەرلەمانێکی چاودێر، یان دەزگایەکی نیشتمانیی بێلایەن نەبێت، ئەوا ئەو سامانە نابێتە هۆی دروستکردنی قوتابخانە و نەخۆشخانە؛ بەڵکو دەبێتە هۆی دروستبوونی میلیشیا، دەسەڵاتی بنەماڵە، و ململانێی خوێناوی. لەم جۆرە کۆمەڵگایەدا، دەوڵەمەندیی خاکەکە نەک هەر نابێتە مایەی خۆشگوزەرانی بۆ هاوڵاتی، بەڵکو دەبێتە گەورەترین نەفرەت کە تێیدا تاڵانچییەکان بۆ پاراستنی پشکی خۆیان لە تاڵانییەکە، ئامادەن تەواوی وڵاتەکە بسوتێنن.

ئەم وێرانکارییە، دەرەنجامی هەژاری نییە، بەڵکو دەرەنجامی ئەو زەلکاوە سیاسییەیە کە دامەزراوەکانی تێدا نوقم کراوە. کاتێک نەوت دەردەهێنرێت بەڵام یاسایەک نییە بڵێت داهاتەکەی چۆن خەرج دەکرێت، ئەو نەوتە ڕاستەوخۆ دەچێتە ناو گیرفانی حیزب و دەبێتە پارە بۆ کڕینی چەک و دروستکردنی سوپای ئەلکترۆنی بۆ کپکردنی دەنگی ناڕازی. لەبری ئەوەی ئابوورییەکە گەشە بە چینی ناوەڕاست بدات، ئابووری سێبەر و قۆرخکاری بازاڕ دروست دەکات کە تێیدا چەند کۆمپانیایەکی سەر بە دەسەڵات هەموو شتێک کۆنتڕۆڵ دەکەن، لە دەرمانی نەخۆشخانەکانەوە تا دەگاتە هێڵی ئینتەرنێت. ئەمە دەوڵەتداری نییە، ئەمە دابەشکردنی نێچیرە لەناو دارستانێکدا کە تێیدا تەنها ئەو کەسانە دەژین کە خاوەنی چەک و هێزن.

“کاتێک دەسەڵات لە یاسا جیادەبێتەوە، ئیتر هیچ شتێک ناتوانێت ڕێگری بکات لەوەی کە خاوەن هێزەکان ببنە دڕندە.”) — ئەمەش ڕێک هەمان ئەو تراژیدیایەیە کە لە وڵاتانی وەک کۆنگۆ و ئەنگۆلادا ڕوویدا، کە پێی دەوترێت “نەفرەتی سەرچاوەکان” لەو وڵاتانەدا، بوونی ئەڵماس و نەوت لە جیاتی ئەوەی ببێتە هۆی پێشکەوتنی گەل، بووە هۆی شەڕی ناوخۆیی درێژخایەن و دروستبوونی دیکتاتۆریەتی دڕندە، چونکە هیچ دەزگایەک نەبوو کە بتوانێت حوکمڕانەکان لێپرسینەوە بکات. بەڵام دەسەڵاتدارانی ئێمە لە هەرێمی کوردستان لەمانیش فێڵبازترن؛ ئەوان شەڕی ناوخۆییان بە چەک وەستاندووە، بەڵام شەڕێکی نوێیان دەستپێکردووە لە ڕێگەی سەرمایەدارییەکی دڕندەوە کە تێیدا بەردەوام خەریکی سڕینەوەی یەکترن لەسەر داهاتی دەروازە سنوورییەکان و گرێبەستە شاراوەکان، لە کاتێکدا میللەتیش لە برسیێتیدا سەیریان دەکات.

لەم تەماشاگەرییە مەدەنییەدا، هەر کاتێک دەسەڵات باسی “کوردستانێکی بەهێز” و سامانی نەتەوەیی دەکات، دەبێت بزانین کە ئەوان باسی ئاسایشی خۆیان دەکەن، نەک ئاسایشی ئێمە. ئەو سیستەمەی کە دەتوانێت لەسەر دەریایەک سامان، مووچەی سەدان هەزار فەرمانبەر ببڕێت و گەنجەکانی ناچار بە کۆچکردن بکات بۆ هەندەران، سیستەمێکە کە نەوتەکەی تەنها بۆ سووتاندنی ئایندەی وڵاتەکەی خۆی بەکاردەهێنێت.

موچە وەک چەک، هاووڵاتی وەک بارمتە

بەختیار جەزا جەلال

ئەنجومەنێک کە تێیدا ئاغاکان لەسەر مێزێکی پڕ لە خواردن دادەنیشن و شەڕ لەسەر دابەشکردنی پارچە زەوییەکان دەکەن، لە کاتێکدا خزمەتکارەکانیان لە دەرەوە لە سەرمادا دەڕەقنەوە و هەموو مانگێک پێیان دەوترێت: “ئارام بگرن تا گفتوگۆکانمان تەواو دەبێت، ئینجا پاشماوەی خواردنەکانتان پێ دەدەین”. ئەمە ڕێک وەسفی مامەڵەی دەسەڵاتی هەرێمی کوردستان و بەغدایە لەگەڵ سەدان هەزار موچەخۆری کورد. کێشە گەورەکە ئەوە نییە کە ئایا ئەم مانگە یان مانگی داهاتوو موچە دابەش دەکرێت یان نا؛ چونکە لە کۆتاییدا هەر دەدرێت. مشتومڕە ڕاستەقینەکە ئەوەیە کە بۆچی دوای دەیان ساڵ لە حوکمڕانی، هێشتا ژیان و کەرامەتی سەدان هەزار فەرمانبەر دەبێت وەک کارتی فشار لە یارییەکی پیسی سیاسیدا بەکاربهێنرێت؟

ئەوەی ئەمڕۆ ڕوودەدات، تەنها دواکەوتنی چەند ڕۆژێکی موچە نییە؛ ئەوە دەرەنجامی داڕمانی تەواوەتیی سیستەمێکی حوکمڕانییە کە ناتوانێت هیچ دڵنیاییەکی دارایی بۆ هاووڵاتییەکانی دابین بکات. کاتێک دەسەڵاتداران بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانیان لە نەوتی دزراو و قاچاخچێتی سنووردا ناکۆکییان لەگەڵ بەغدا بۆ دروست دەبێت، ڕاستەوخۆ دەرگای بانقەکان بەڕووی مامۆستایان و فەرمانبەراندا دادەخەن. ئەوان موچەخۆر دەکەنە قەڵغانێکی مرۆیی بۆ پاراستنی سەرمایەداری دڕندەی خۆیان. بەم شێوەیە، موچە چیتر مافێکی سەرەتایی بەرامبەر بە کار و ماندووبوون نییە، بەڵکو بووەتە ئامرازێکی ملکەچپێکردن؛ هەر کاتێک دەسەڵات بیەوێت هاووڵاتی بترسێنێت و بێدەنگی بکات، تەنیا بەلوعەی موچەکەی لێ دەگرێتەوە.

“نەفامی ئەگەر لەگەڵ دەسەڵاتدا یەکبگرێت، دەبێتە دڕندەترین دوژمنی دادپەروەری” ئەمەش ڕێک هەمان ئەو سیاسەتە بوو کە لە زەئیر لە سەردەمی مۆبۆتۆ سیسی سیکۆدا پەیڕەو دەکرا، کاتێک کە موچەی فەرمانبەرانی دەوڵەت بۆ چەندین مانگ ڕادەگیرا نەک لەبەر نەبوونی پارە، بەڵکو بۆ ئەوەی خەڵک هەمیشە سەرقاڵی پەیداکردنی نانی ڕۆژانەیان بن و بیر لە شۆڕش نەکەنەوە. بەڵام ئەم دەسەڵاتدارانەی ئێمە، لەوانەش فێڵبازترن؛ ئەوان قەیرانەکە دەخەنە ئەستۆی بەغدا و خۆیان وەک فریادڕەس نیشان دەدەن، لە کاتێکدا داهاتی ناوخۆ و ئابووری سێبەر و باجی ناڕەوا کە لە خەڵکی وەردەگرن، بەسە بۆ دابینکردنی موچە، بەڵام هەمووی دەچێتە گیرفانی حیزبەوە.

جەنگی گۆڵکاران؛ مێسی و ئێمباپێ لە مۆندیالی 2026دا مێژوو دەنووسنەوە

لەگەڵ دەستپێکردنی یارییەکانی مۆندیالی 2026 لە ئەمریکا، مەکسیک و کەنەدا، ڕکابەرییەکی توند لەنێوان لیۆنێل مێسی و کیلیان ئێمباپێدا دروستبووە بۆ شکاندنی ژمارە پێوانەییەکەی میرۆسلاڤ کلۆزەی ئەڵمانی.

کلۆزە لە ئێستادا بە 16 گۆڵ لە سەرووی لیستی گۆڵکارانی مێژوویی مۆندیال دێت، بەڵام چاوی هەموو جیهان لەسەر ئەم دوو ستێرەیەیە کە ئایا کامەیان دەتوانێت لەم پاڵەوانێتییەدا ئەو ڕیکۆردە مێژووییە کۆنە تێکبشکێنێت.

لیۆنێل مێسی، کاپتنی ئەرژەنتین، لە ئێستادا خاوەنی 13 گۆڵە و تەنیا 3 گۆڵی ماوە بۆ ئەوەی بگاتە پێشەنگی لیستەکە، بەتایبەت دوای ئەو ئاستە بەرزەی لە مۆندیالی 2022 پێشکەشی کرد کاتێک 7 گۆڵی تۆمارکرد.

لە بەرامبەردا، کیلیان ئێمباپێی فەڕەنسی، کە تەمەنی تەنیا 27 ساڵە، بە کۆکردنەوەی 12 گۆڵ لە تەنیا دوو مۆندیالی پێشوودا، مەترسییەکی گەورە لەسەر کلۆزە و مێسی دروست دەکات؛ ئەو گەنجە فەڕەنسییە تەنیا پێویستی بە ٥ گۆڵی دیکەیە بۆ ئەوەی ببێتە گۆڵکاری یەکەمی مێژووی مۆندیالەکان.

ڕیکۆردەکەی میرۆسلاڤ کلۆزە لە ساڵی 2024ەوە کاتێک ژمارە پێوانەییەکەی ڕۆناڵدۆی بەڕازیلی شکاند، بە نەشکێنراوی ماوەتەوە.

لەم مۆندیالەدا، بەهۆی ئەوەی هەردوو هەڵبژاردەی ئەرژەنتین و فەڕەنسا پاڵێوراوی سەرەکین بۆ گەیشتن بە قۆناغەکانی کۆتایی، چانسێکی زێڕین بۆ مێسی و ئێمباپێ ڕەخساوە تا یاری زیاتر بکەن و بە تۆمارکردنی گۆڵ، کۆتایی بە باڵادەستییە 12 ساڵەکەی ئەفسانە ئەڵمانییەکە بهێنن.

هالاند دوای یاریەکەی عێراق؛مباپێ و کەین لەمن باشترن

دوای سەرکەوتنەکەی بەرەبەیانی ئەمڕۆیان بەرامبەر هەڵبژاردەی عێراق،ئێرلینگ هالاندی ئەستێرەی نەرویجی هاتە بەردەمی میدیاکان و باسی ئاستی خۆی لەیاریەکە کرد و ستاییشی هاوڕێکانی کرد بۆ ئەو یاریەی کردیان و ڕایگەیاند هەوڵی تەواوی خۆی دەدات بۆ ئەوەی هەڵبژاردەکەی بگەیەنێتە لووتکە.

هالاند دەربارەی ئاستی هەڵبژاردەکەی وتی؛بەڕاستی یاریەکی سەرنج ڕاکێشمان کرد،هاوڕێکانم زۆر ماندوو بوون،بەڵام دەبێت بەردەوام بین،زۆر خۆشحاڵم دوای ئەو هەموو ساڵە لێرەبم و بتوانم دوو گۆڵ تۆمار بکەم،کە ئەمە بۆ شەرەفێکی گەورەیە دوای 28 ساڵ توانیم بەشداری لەم سەرکەوتنە بکەم لەگەڵ هەڵبژاردەکەم لە مۆندیال.

دوای ئەوەی لەلایەن ڕاهێنەری هەڵبژاردەی نەرویجەوە هالاند بە باشترین گۆڵکاری ساڵ وەسفکرا،هالاند وتی؛من هێشتا باشترین گۆڵکار نیم،کەین و مباپێ لەمن باشترن،بەڵام هەموو هەوڵێکی خۆم دەدەم تاکو ببمە گۆڵکار.

“سەرکار ڕێبوار”

لەیاریەکە بەرامبەر جەزائیر مێسی شایەنی کارتی سوور بوو

دوێنێ شەو ساتێکی لەیادنەکراو بوو بۆ لیۆنێل مێسی دوای نووسینەوەی هاتریک بەرامبەر جەزائیر و بوونە گۆڵکاری مێژوویی مۆندیال،بەڵام حاڵەتێکی یاریەکە مشتومڕی زۆری دروست کردوە،ئەویش لێدانە توندەکەی مێسیە بەرامبەر عیسا ماندی،کە بەشێکی شارەزایان دەڵێن شایەنی کارتی سووری ڕاستەوخۆ بووە.

دەربارەی حاڵەکە دەگوترێت مێسی بە ئەنقەست لەپشتەوە قاچی خستۆتە سەر قاچی عیسا،بەڵام ناوبژیوان چاوپۆشی لێکردوە و هیچ هەوڵێستێکی نەبووە دەربارەی ئەم حاڵەتە،کە دەیتوانی کارتی سووری ڕاستەوخۆ بداتە مێسی.

لەلایەکی دیکەوە بەشێکی شارەزایان دەڵێن ململانێ کراوە لەسەر وەرگرتنی تۆپەکە و لەم حاڵەتانەشدا بەریەککەوتنی توند دروست دەبێت،بۆیە ناوبژیوان چاوپۆشی کردوە و هیچ کاردانەوەیەکی نەبووە دەربارەی ئەم حاڵەتە.

“سەرکار ڕێبوار”

مۆندیال؛ مێسی ژمارەکەی کلۆزە یەکسان دەکاتەوە و ئەستێرەکانیش تۆڕی هەڵبژاردە عەرەبییەکان دەهەژێنن

لە درێژەی ڕکابەرییەکانی جامی جیهانیدا، گەڕێکی پڕ لە گۆڵ و سەرنجڕاکێش بەڕێوەچوو، کە تێیدا چەندین ڕووداو و دەستکەوتی مێژوویی بۆ ئەستێرە دیارەکانی تۆپی پێی جیهان تۆمارکران.

دیارترین ڕووداوی ئەم گەڕە، درەوشانەوەی بێوێنەی لیۆنێل مێسی، ئەستێرەی هەڵبژاردەی ئەرجەنتین بوو، کە توانی “هاتریک” (سێ گۆڵ) لە تۆڕی هەڵبژاردەی جەزائیر تۆمار بکات. بەم سێ گۆڵە، مێسی کۆی گۆڵەکانی خۆی لە مێژووی مۆندیالەکاندا گەیاندە 16 گۆڵ و ژمارەی پێوانەیی گۆڵکاری ئەفسانەیی ئەڵمانیا، میرۆسلاف کلۆزەی یەکسان کردەوە.

لە لایەکی دیکەوە، یارییەکانی ئەم گەڕە بۆ هەڵبژاردە عەرەبییەکانی دیکەش بێبەش نەبوو لە ڕکابەری سەخت. لە یارییەکی بەهێزدا، ئێرلینگ هاڵاند، هێرشبەری بەتوانای جیهانی، توانی دوو گۆڵ لە تۆڕی هەڵبژاردەی عێراق تۆمار بکات. هاوکات کیلیان ئێمباپێ، ئەستێرەی فەڕەنسی، ئەویش بە هەمان شێوە دوو گۆڵی لە هەڵبژاردەی سەنیگال تۆمارکرد.

جێی ئاماژەیە، ئەم گەڕەی مۆندیال جارێکی دیکە باڵادەستی گۆڵکارە گەورەکانی جیهانی سەلماندەوە و ململانێی گۆڵکاری جامی جیهانیی گەیاندە لووتکە.

مۆندیالی زلهێزەکان؛ ئەوروپا سەرکێشی دەکات و ئاسیا لە چاوەڕوانیدایە

مێژووی مۆندیال کورت بووەتەوە لە ململانێی توندی دوو کیشوەر؛ ئەوروپا بە 12 نازناو باڵادەستە و ئەمریکاش بە 10 جام لە ڕاوەدوونانی بەردەوامدایە. لوتکەی ئەم مێژووەش لای بەڕازیلی خاوەن 5 ئەستێرەیە، لە کاتێکدا ئەرجەنتین دواین تاجی لە 2022دا پۆشی.

لەنێو ئەم هاوکێشە قورسەدا، گەورەترین شۆک غیابی تیمی شینپۆشی ئیتاڵیایە؛ خاوەنی 4 جامی جیهانی کە بەهۆی سەرنەکەوتنیەوە مۆندیالی بێ تام و چێژی مێژوویی خۆی هێشتەوە.

پاڵەوانەکان شانازی بە مێژوویانەوە دەکەن، کیشوەری ئاسیا هێشتا لە دەرەوەی کایەکەیە؛ کیشوەرە گەورەکە تا ئێستا تەنانەت بۆ یەک جاریش نەبووەتە خاوەنی جامی جیهانی و هێشتا لە حەسرەتی یەکەم مژدەی سەرکەوتندایە.

تۆتنهام ئامادەیە بۆ ڕکابەریکردنی گەورەکان لە پێناو گواستنەوەی ئەستێرەیەک

یانەی تۆتنهام هۆتسپێر بە سەرۆکایەتی ڕۆبێرتۆ دێ زێربی، بە شێوەیەکی فەرمی و بە ئامانجگرتنی بەهێزکردنی هێڵی ناوەڕاستی تیپەکەی، چوونەتە نێو کێبڕکێیەکی توند بۆ بەدەستهێنانی تواناکانی ساندرۆ تۆناڵی یاریزانی یانەی نیوکاسڵ یونایتد.

ئەم هەنگاوەی سپێرز بەشێکە لە پلانی ستراتیژی ڕاهێنەرە ئیتاڵییەکە بۆ ئەنجامدانی شۆڕشێکی گەورە لە پێکهاتەی یانەکەدا، بە تایبەت کە دێ زێربی دەیەوێت تۆناڵی بکاتە بزوێنەری سەرەکی و بڕبڕەی پشتی تیپەکەی لە وەرزی داهاتوودا.

بەگوێرەی دوایین زانیارییەکانی ڕۆژنامەنووسی بەناوبانگ فابریزیۆ ڕۆمانۆ، یانەی تۆتنهام بە تەواوی ئامادەکارییەکانی کردووە بۆ ئەوەی ڕکابەرییەکی سەخت لەگەڵ هەردوو یانەی مانچستەر سیتی و ئارسناڵ بکات، کە ئەوانیش پێشتر چاویان لە گواستنەوەی ئەم یاریزانە تەمەن بیست و پێنج ساڵەیە بووە.

چاوەڕوان دەکرێت گواستنەوەی تۆناڵی بۆ ریزەکانی تۆتنهام ببێتە یەکێک لە گەورەترین مامەڵەکانی گواستنەوەی ئەم هاوینە، بە لەبەرچاوگرتنی ئەو کاریگەرییە گەورەیەی ناوبراو هەیەتی لە هێڵی ناوەڕاستدا.

لە لایەکی دیکەوە و بە پێچەوانەی تۆتنهام، یانەی مانچستەر یونایتد بە فەرمی بڕیاری داوە دەستبەرداری ئەم دۆسیەیە ببێت و چیتر هەوڵ بۆ هێنانی ئەو ئەستێرە ئیتاڵییە نادات.

هۆکاری سەرەکی ئەم کشانەوەیەی شەیتانە سورەکان دەگەڕێتەوە بۆ بەرزی تێچووی دارایی گرێبەستەکە، چونکە ئیدارەی یونایتد دەیەوێت بە وریاییەوە مامەڵە لەگەڵ بودجەی گواستنەوەکان بکات و بە هیچ شێوەیەک ئامادە نین ئەو بڕە پارە زۆرەی نیوکاسڵ بۆ دەستبەرداربوون لە تۆناڵی داوای دەکات، خەرج بکەن.

لێدوانی کیلیان مباپێ پاش بردنەوەی فەڕەنسا بەرامبەر سەنیگال

کیلیان مباپێی کاپتنی هەڵبژاردەی فەڕەنسا، دوای ئەوەی لە یارییەکەیان بەرامبەر سەنیگالدا ئاستێکی بەرز پێشکەش کرد و دوو گۆڵی تۆمار کرد، بە تووندی وەڵامی ڕەخنەگرانی دایەوە. ناوبراو لەم بارەیەوە وتی هیچ هۆکارێک بۆ تۆڵەسەندنەوە بوونی نییە و ئەگەر بیەوێت بە کردار وەڵامی هەموو ڕەخنەگران بداتەوە و دەمیان دابخات، ئەوا پێویستە تا تەمەنی هەشتا ساڵی بەردەوام بێت لە یاری کردن. مباپێ جەختی لەوە کردەوە کە ئامانجی سەرەکیی ئەو نووسینەوەی مێژووە بۆ وڵاتەکەی و بردنەوەی جامی جیهانییە.

سەبارەت بە هەست و سۆزی یاریزانەکان لە یارییە سەرەتاییەکاندا، کاپتنی فەڕەنسا ئاماژەی بەوە کرد کە یاری یەکەم هەمیشە بە بارێکی دەروونی پڕ لە فشار و پەرۆشیدا تێدەپەڕێت، بەتایبەت بۆ ئەو یاریزانە گەنجانەی بۆ یەکەمجارە بەشداری دەکەن، بەڵام دڵنیایی دا کە ئەم بردنەوەیە بووەتە هۆی گەڕانەوەی ئارامی بۆ ناو تیپەکە.

لە کۆتایی قسەکانیدا، مباپێ تیشکی خستە سەر یارییە چارەنووسسازەکەی داهاتوویان و ڕایگەیاند کە ئەوەی ڕوویداوە تەنها سەرەتایە. ناوبراو ئاشکرای کرد کە ئێستا تەواوی سەرنج و ئامادەکارییەکانیان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەڵبژاردەی عێراقە، کە مەبەستیانە بە بردنەوە لەو یارییەدا، بە شێوەیەکی فەرمی سەرکەوتنی خۆیان بۆ قۆناغی داهاتووی پاڵەوانێتییەکە مسۆگەر بکەن.

مێرخاس دۆسکی لە ڕیزی سێیەمی باشترینەکانی مۆندیال دێت

​مێرخاس دۆسکی، یاریزانی کوردی هەڵبژاردەی عێراق، ئاستێکی ناوازە لە جامی جیهانیی ٢٠٢٦دا پێشکەش دەکات و تاوەکو ئێستا بووەتە سێیەم زۆرترین یاریزان کە لە ڕووبەڕوبوونەوە دووقۆڵییەکان و وەرگرتنەوەی تۆپدا سەرکەوتوو بووە.

​لە پێشەنگی ئەم ئامارەدا نیکۆلا کاتیچی بۆسنی لە یارییەکەی بەرامبەر کەنەدا بە ١٥ وەرگرتنەوەی تۆپ لە پلەی یەکەم دێت، لە دوای ئەویش تاهیس چونگی یاریزانی کوراساو بە ١٣ وەرگرتنەوەی تۆپ بەرامبەر ئەڵمانیا لە پلەی دووەمدایە، پاشان مێرخاس دۆسکی بە ١١ جار سەرکەوتن لە بەرامبەر هێرشبەرانی نەرویج لە پلەی سێیەمدا جێگیر بووە.

​ئەم ئامارە دەرخەری هێز و توانای بەرگریی بەرزی مێرخاس دۆسکییە لەمۆندیالدا، کە توانیویەتی ناوی خۆی لە ڕیزی یەکەمەکانی جیهاندا تۆمار بکات.