“چاکسازیی کارەبا” خەڵکی خستووەتە نێوان هەڵبژاردنی نان یان ڕووناکی

محمد موسڵیح

بێبەشکردنی مرۆڤ لە ڕووناکی و گەرمی، پاشان فرۆشتنەوەی پێی بە نرخی خوێنی، گەورەترین چەتەگەریی سەدەی بیست و یەکە! لە هەرێمی کوردستاندا، دوای زیاتر لە سێ دەیە لە شکست لە دابینکردنی کارەبای نیشتمانی، ئێستا دەسەڵات لە ژێر پەردەی پڕۆژەی “ڕووناکی” و بەتایبەتیکردندا، خەنجەرێکی ژەهراویی لە دڵی هەژاران داوە. هاووڵاتییەک کە مووچەکەی دزراوە یان بێکارە، ئەمڕۆ خراوەتە بەردەم سەختترین تاقیکردنەوەی مانەوە؛ یان دەبێت پارەی کرێی سیستەمی نوێی پریپەید (پێشوەختە) و پێوەرە زیرەکەکان بدات، یان دەبێت خواردن بۆ منداڵەکانی بکڕێت. ئەمە حکومەتداری نییە، ئەمە دانانی بازگەیەکە لە ناوماڵی هەر هاووڵاتییەکدا بۆ ڕووتاندنەوەی گیرفانە بەتاڵەکانیان بە ناوی پێدانی کارەبای ٢٤ کاتژمێرییەوە.

کارەبا چیتر شتێکی کەمەکی و ڕازاندنەوە نییە، بەڵکو پێداویستییەکی حاشاهەڵنەگری ژیانە، و نابێت هەرگیز ببێتە ئامرازی قۆرخکاری لە دەستی چەند کۆمپانیایەکدا. بەڵام ئەم دەسەڵاتدارانەی ئێمە، نەک هەر ئەم مافە سەرەتاییەیان قۆرخ کردووە، بەڵکو سیستەمێکی مافیاییان دروست کردووە کە تیایدا غازی سروشتی و ژێرخانی وڵات دەدرێتە کۆمپانیا حزبییەکانی خۆیان، پاشان هەمان ئەو کۆمپانیایانە کارەباکە بە چەند بەرامبەر دەفرۆشنەوە بە خەڵک. لە کاتێکدا بەرپرسانی حکومەت باس لەوە دەکەن کە گوایە لە ٨٠٪ی خەڵک پارەی کەمتر دەدەن، واقیعی سەر شەقام و ناڕەزایەتییەکان پێچەوانەی ئەمە دەسەلمێنن کە نرخی کیلۆواتێک کارەبا بەشێوەیەکی خەیاڵی بەرز کراوەتەوە و بووەتە هۆی دروستبوونی بارگرانییەکی گەورە لەسەر شانی خێزانەکان.

ئەمەی کە ناویان ناوە “چاکسازی لە کەرتی کارەبا”، هیچ نییە جگە لە درێژکراوەی هونەری دزیکردن بە یاسا. ئەوان بەناوی کەمکردنەوەی خەرجییەکانی موەلیدەی ئەهلی و ڕێکخستنەوەی کەرتی وزە، سەرانە لە خەڵک دەسەنن، تا قەرەبووی ئەو دزی و تاڵانییە بکەنەوە کە لە نەوتدا کردیان. لە کاتێکدا ڤێلا و کۆشکە خەیاڵییەکانی ئەم منداڵە لوسکانە شەو و ڕۆژ نوقمی ڕووناکین بەبێ ئەوەی خەمی پارەدان بێت، کاسبکارێکی سادە خراوەتە نێو گێژاوێکی دەروونییەوە کە تێیدا ژیان بووەتە غەرامە؛ غەرامەی هەناسەدان، غەرامەی ڕووناکی، غەرامەی مانەوە لە ژیاندا.

ئەی ئەو نەتەوە برسی و بێدەنگەی کە لە نێوان کڕینی نان و کڕینی ڕووناکیدا ناچار کراون یەکێکیان هەڵبژێرن؛ ئیتر کاتی ئەوەیە ئەم خەوە قووڵە بشکێنن! قبوڵکردنی ئەم کۆیلایەتییە نوێیە، واتە تەسلیمبوون بە دەرەبەگایەتییەک کە تا دوا دڵۆپی خوێنتان دەمژێت. هاوار بکەن بە ڕووی ئەم پڵنگە کاغەزییانەدا کە تەنها لەپشت کۆمپانیا قۆرخکارەکانیانەوە خۆیان حەشار داوە، چونکە هیچ سیستەمێکی فێڵباز ناتوانێت بەرگەی تووڕەیی گەلێک بگرێت کە بڕیاری ژیانێکی کەرامەتدارانە دەدات. ئەم کارتێلە سیاسییە تەنها چاوەڕێی پاڵنانی ئێوەیە بۆ ئەوەی یەکجارەکی بکەوێتە ناو زبڵدانی مێژووەوە!

خەونی دزراو

محمد زیاد عەزیز

وەک قومارچییەک کە تەواوی سەروەتەکەی لەسەر یەک کاغەز دادەنێت بەو هیوایەی ببێتە خاوەنی هەموو شتێک، بەڵام لە کۆتاییدا نەک تەنها یارییەکە دەدۆڕێنێت، بەڵکو ئەو جلەشی لەبەریدایە لێی دەسەنرێتەوە؛ دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوردستانیش لە ساڵی ٢٠١٧دا ڕێک بەمجۆرە یارییان بە چارەنووسی نەتەوەیەک کرد. کاتێک خەڵکی کوردستان بە ڕێژەی لەسەدا ٩٢.٧ دەنگیان بە بەڵێ دا بۆ سەربەخۆیی ، ئەوان باوەڕیان وابوو کە ئەمە کۆتایی سەدەیەک لە چەوسانەوەیە و سەرەتای لەدایکبوونی دەوڵەتە، بەڵام لە واقیعدا ئەوەی ڕوویدا، تەنها بەکارهێنانی سۆزی نەتەوەیی خەڵک بوو لەلایەن سەرکردایەتییەکی سیاسییەوە کە دەیویست لە ڕێگەی ئەم دروشمە گەورەیەوە، قەیرانە ناوخۆییەکانی خۆی و داڕمانی ئابووری پەردەپۆش بکات. ئەنجامی ئەم سەرکێشییە، لەبری سەربەخۆیی، گەورەترین پاشەکشێی مێژوویی بوو. لە چەند ڕۆژێکدا، هێزەکانی عێراق بە پاڵپشتیی وڵاتانی دراوسێ، هێرشیان هێنا و هەرێمی کوردستان لەسەدا ٤٠ی ئەو خاکەی لەدەستدا کە پێشتر بە خوێنی پێشمەرگە ئازادی کردبوو، لە نێویاندا کەرکوک و سەرچاوە نەوتییە زەبەلاحەکانی.

 ئەمە تەنها لەدەستدانی خاک نەبوو، بەڵکو هەرەسهێنانی ئەو وەهمە بوو کە گوایە حیزبە کوردییەکان دەتوانن نیشتمان بپارێزن؛ چونکە لە کاتی هێرشەکەدا، بینیمان کە چۆن پارتی و یەکێتی لەبری بەرگریکردن، یەکتریان بە “نیشتمانفرۆش” تۆمەتبار دەکرد و خەڵکیان لەبەردەم مەترسیدا بەجێهێشت. (وەک چۆن نیكۆلۆ ماکیاڤێلی دەڵێت: “ئەو کەسەی کە بەڵێنی گەورە دەدات بەبێ ئەوەی هێزی جێبەجێکردنی هەبێت، تەنها مەرگی خۆی و گەلەکەی خێراتر دەکات”) — ئەمەش ڕێک هەمان ئەو تراژیدیایەیە کە لە کەتەلۆنیای ئیسپانیادا ڕوویدا لە هەمان ساڵدا، کاتێک سەرکردەکان ڕیفراندۆمیان کرد بۆ سەربەخۆیی بەبێ هیچ گەرەنتییەکی نێودەوڵەتی، و لە ئەنجامدا نەک دەوڵەتیان دروست نەکرد، بەڵکو ئۆتۆنۆمییەکەشیان لێ سەندرایەوە و سەرکردەکانیان هەڵاتن. بەڵام ئەم دەسەڵاتدارانەی ئێمە، لە سەرکردەکانی کەتەلۆنیاش بێباکترن؛ ئەوان سەرەڕای هۆشدارییە توندەکانی ئەمریکا، ئەوروپا، و دراوسێکان ، هەر سووربوون لەسەر ڕیفراندۆم، نەک لەبەر ئەوەی پلانیان هەبوو بۆ پاراستنی، بەڵکو بۆ ئەوەی سەرۆکی پێشوو (مەسعود بارزانی) پێش تەواوبوونی وادەی سەرۆکایەتییەکەی، وێنەیەکی پاڵەوانانە بۆ خۆی دروست بکات.

لەم زەلکاوە سیاسییەدا کە پاش ڕیفراندۆم دروست بوو، هەرێمی کوردستان کەوتە ژێر گەمارۆیەکی سەختی ئابووری و داخستنی فڕۆکەخانەکان. ئەم منداڵە لوسکانەی سیاسەت کە لەسەر شاشەکان بانگەشەی دروستکردنی دەوڵەتیان دەکرد، وەک پڵنگە کاغەزییەکان دەرکەوتن؛ کاتێک باج و گومرگی وڵاتانی دراوسێیان لێ بڕدرا، یەکسەر دەستیان بەرزکردەوە و ئامادە بوون هەموو شتێک ڕادەستی بەغدا بکەنەوە تەنها بۆ ئەوەی لە دەسەڵاتدا بمێننەوە. ئەوان خەونی سەربەخۆییان کردە تەماشاگەرییەکی مەدەنی کە تێیدا خەڵکی ئاسایی باجەکەی دا و نوخبەی دەسەڵاتداریش بەردەوام بوون لە کۆکردنەوەی سامانەکانیان.