دوو بارزانی، دوو سەرۆکایەتیی دەسەڵات

دابان ئیبراهیم عەبدوڵا

لە ناو بونیادی دەسەڵاتی هەرێمی کوردستاندا، دابەشبوونی دوو پۆستی باڵای جێبەجێکردن لە نێوان نێچیرڤان بارزانی وەک سەرۆکی هەرێم و مەسرور بارزانی وەک سەرۆکی حکومەت، دروستکەری دۆخێکی ناوازەی سیاسییە کە بەردەوام پرسیاری جەوهەری لەسەر شوێنی بڕیاری کۆتایی، ئاڕاستەی ستراتیژی و دابەشبوونی نفووز دەقۆزێتەوە. لە ڕووی یاسایی و دەستوورییەوە، سەرۆکی حکومەت جڵەوی کابینە، ئیدارەی کەرتی گشتی، دارایی و جێبەجێکردنی بڕیارە ڕۆژانەیییەکانی لەدەستدایە، لە کاتێکدا سەرۆکی هەرێم نوێنەرایەتیی دیپلۆماسی، پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و هەوڵەکانی دروستکردنی تەباگیریی نیشتمانی دەکات؛

بەڵام لە واقیعدا، سنووری دەسەڵاتەکانیان هەمیشە تێکەڵاو دەبێت و ئاماژە بەبوونی دوو ڕوانگەی جیاواز لە ناو بڕیاری سیاسیی پارتیدا دەدات. ململانێی نەپچڕاوی نێوان ئەم دوو سەرۆکایەتییە تەنها پەیوەندیدار نین بە جێبەجێکردنی ئەرکە فەرمییەکانەوە، بەڵکو ڕەنگدانەوەی هاوسەنگیی هێزە لە ناو پێکهاتەی ناوخۆیی پارتی دیموکراتی کوردستان و چۆنێتی مامەڵەکردن لەگەڵ بەغدا، وڵاتانی هەرێمایەتی و حیزبە ڕکابەرەکانی تردا، کە زۆرجار وایکردووە ئاڕاستەی سیاسەتی دەرەوە و ناوخۆ دوو زۆنی گوتار و ڕەفتار پیشان بدەن. دەرئەنجامی ئەم هاوکێشە ناڕوونە بووەتە هۆی دروستبوونی دوودڵی لە ناو دامەزراوەکان، خاوبوونەوەی پرۆسەی بڕیاردانی نیشتمانی و سەرگەردانیی جەماوەر لە تێگەیشتن لە سیاسەتی گشتیی هەرێم؛ چونکە ڕوون نیست ئایا وڵات بەرەو توندکردنەوەی هەڵوێستەکان هەنگاو دەنێت یان نەرمیی دیپلۆماسی.

لە کۆتاییدا، ئەم جەنگە بێدەنگەی سەرۆکایەتییەکان، تەنها یەک حەقیقەتمان بەڕوودا دەپەکێنێتەوە: هەرێمی کوردستان خاوەنی یەک حکومەت، یەک سەرۆکایەتی و یەک سەرۆک وەزیرانە—بەڵام زۆرجار جەماوەر لەوەدا دەمێنێتەوە کە ئایا ئەم ئۆتۆمبێلە خاوەنی دوو سوکان و دیاریکەری ئاڕاستەیە؟

چیدیکە کوردستان پەناگەیەکی ئارام نییە!

جوانڕۆ عەزیز احمد – چالاکوان

بەپێی بەدواداچوونە سەرەتاییەکان لە سەرەتای هەڵگیرسانی جەنگی ئێرانەوە، بە ژمارەیەکی زۆر لە درۆن و موشەک هێرش کراوەتە سەر هەرێمی کوردستان و لە ئەنجامدا ژمارەیەک کەس شەهید بوون و کەسانێکی دیکەش بریندار بوون.


لە ماوەیەکی زۆری ڕابردوودا، یەکێک لەو شتانەی کە حکومەتی هەرێمی کوردستان و سەرکردەکانی کورد هەمیشە وەک منەت بە هاوڵاتیانیان دەفرۆشتەوە، بابەتی ئەمنی و ئاسایش بووە. هەمیشە شانازییان بەوە دەکرد کە لە ڕووی ئاسایشەوە سەرکەوتوون و توانیویانە سەروماڵی هاوڵاتیانی هەرێم بپارێزن.


لە کاتێکدا لە هەر کۆمەڵگەیەکی پێشکەوتوودا ئەرکی هەرە لەپێشینەی حکومەت و فەرمانڕەواکان دابینکردنی ئەمن و ئاسایش بۆ هاوڵاتیانە، و ئەمە ئەرکی حکومەتە و نابێت بە هیچ شێوەیەک وەک منەت بە چاوی هاوڵاتیاندا بدرێتەوە.


لەژێر ئەم پاساوەشدا، سەرانی حکومەتی هەرێمی کوردستان ڕێگەیان بۆ خۆیان خۆش کردبوو کە چەندین هێزی چەکداری جیاواز لەژێر ناوی جیاوازدا دروست بکەن، بە بیانووی پاراستنی ئاسایشی گشتی، و پڕ چەکیان بکەن.


بەڵام ئەو ئامارانەی کە لە ماوەی جەنگی ئێراندا بڵاو بوونەتەوە، سەرجەم ئەو بیرۆکە و منەتانەی حکومەتی هەرێمی کوردستانیان پێچەوانە کردەوە. دەرکەوت کە سەرجەم ئەم هێزانە هێزی نانیزامین و لەسەر بنەمای ئینتیمای حیزبی دروستکراون، بۆ پاراستنی هەژمونی حیزبی و دەسەڵاتدارانی خۆیان.


تۆمارکردنی هێرشە درۆنی و موشەکییە زۆرەکان بۆ سەر خاکی هەرێمی کوردستان، لە کاتێکدا شەڕەکە لە ناو خاکی عێراق و کوردستاندا نییە و کوردستان بەشێک نییە لە جەنگەکە، دەریدەخات کە دەسەڵاتدارانی کوردستان و سێکتەرەکانی ئاسایش و دەزگا ئەمنییەکان لە کوردستان لە فەشەلێکی گەورەی ئەمنیدان و توانای پاراستنی ئاسمان و خاکی کوردستانیان نییە.


لە کاتێکدا پێشتر هەموو شانازییەکیان بریتی بوو لە بابەتی پاراستنی ئاسایش، ئەم ڕووداوانە دەریدەخەن کە پێشتر کوردستان ئامانج و تارگێتی وڵاتان نەبووە؛ گەرنا لە کەمترین کاتدا دەتوانن بە ئاسانی هێرش بکەنە سەر خاکی کوردستان و ئاسایشی کوردستان تێکبدەن، و دەسەڵاتدارانیش لە کوردستان زۆر بێدەسەڵاتانە هیچ کارێکیان لە دەست نایە.


ئەم بێدەسەڵاتییەی دەزگا ئەمنییەکانی کوردستان لە هەمبەر هێرشە درۆنییەکانی وڵاتانی دراوسێ و هەروەها هێرشە ناوخۆییەکان، بەڵگەیەکی حاشاهەڵنەگرە لەسەر گەندەڵی و فەشەلی دەزگا ئەمنییەکانی کوردستان. دەریدەخات کە ئەم هێزانە لەسەر بنەمای لێهاتوویی و پسپۆڕی بۆ پاراستنی خاک و هاوڵاتیانی کوردستان بنیاد نەنراون، بەڵکو لەسەر بنەمای حیزبی و تایفی دروست کراون بۆ خزمەت و مەرامی تایبەتی لایەنە سیاسییەکان.


هێرشە درۆنییەکانی ناوخۆی خاکی عێراق بۆ سەر هەرێمی کوردستان و فەراخی ئەمنی


سەرباری هێرشی درۆنی لەلایەن وڵاتانی دراوسێوە بۆ سەر هەرێمی کوردستان، چەندین جار لە ناوخۆی عێراقەوە، بە تایبەتی لە ناوچەکانی خوارووی عێراق، بە درۆن هێرشی موشەکی کراوەتە سەر کوردستان، بە تایبەتی لەلایەن ئەو هێزانەی کە نزیک و هاوئاوازی ئێرانن لە عێراقدا.


ئەم هێرشانە بە درۆن لە ناو خاکی عێراق بۆ سەر کوردستان دەریدەخات کە دەزگا ئەمنییەکانی عێراق لە فەراخی ئەمنیدان و توانای کۆنتڕۆڵکردنی خاکی عێراقیان نییە و ناتوانن ڕووبەڕووی گروپە چەکدارە تایفییە جیاوازەکان ببنەوە.


بە واتایەکی دیکە، ئەو هێزە چەکدارانەی لە عێراقدان هێزی ئەمنی و نیزامی نین و بەشێک نین لە وەزارەتی بەرگری عێراق و لەژێر هەژموون و کۆنتڕۆڵی سەرۆکی هێزە چەکدارەکاندا نین، بەڵکو هێزی تایفی و مەزهەبی جیاوازن و بە مەبەستی جیاواز دروست کراون.


ئەم هێزانە لەژێر هەژموون و ئەجێندای جیاوازدا کار بۆ بەرژەوەندی خۆیان و وڵاتانی دراوسێی هاوئاوازی خۆیان دەکەن، بەبێ گەڕانەوە بۆ حکومەتی عێراق. ئەمەش سەلمێنەرێکی ڕوونە بۆ بوونی بۆشایی و فەراخییەکی گەورەیی ئەمنی لە ناو خاکی عێراقدا، کە بووەتە هۆی مەترسییەکی گەورە.


کاریگەری ئەم هێرشانە لەسەر ژیانی هاوڵاتیان پێی ناوەتە قۆناغێکی نوێ و بووەتە جێگەی مەترسییەکی گەورە. بۆمبارانکردنی سەنتەری شارەکان و شوێنی نیشتەجێبوونی هاوڵاتیانی سڤیل و شەهیدبوونی هاوڵاتیانی سڤیل، بارودۆخێکی نالەبار و کاریگەرییەکی دەروونی خراپی لەسەر هاوڵاتیانی عێراق و هەرێمی کوردستان دروست کردووە. وای کردووە هاوڵاتیان لە بارودۆخێکی سەختی ژیاندا بن و هەموو سێکتەرە ئابوورییەکانیشی پەکخستووە.


هێرشی درۆنی و موشەکی وڵاتانی دراوسێ بۆ سەر خاکی کوردستان لەلایەک و لە هەمان کاتدا هێرشی درۆنی هێزە چەکدارەکان لە ناوخۆی عێراق بۆ سەر خاکی هەرێمی کوردستان، جێگەی هەڵوێست لەسەرکردنە و دەرخەری ئەو ڕاستییە کە دەزگا ئەمنییەکان لە کوردستان و عێراق دەزگای ئەمنی ڕاستەقینە نین و لەسەر بنەمای پسپۆڕی و لێهاتوویی پێک نەهاتوون.


بەڵکو دەزگای ئەمنی و هێزی چەکداری حیزبی و بنەماڵەیین و بۆ پاراستنی هەژمونی حیزبی و سیاسی و دەسەڵاتداران دروست بوونە. بۆیە لە هەمبەر هەر ڕووداوێکی نەخوازراودا دەستەوەستانن و هیچ کارێکیان لە دەست نایە و ناتوانن ئەمنیەت و ئاسایشی هاوڵاتیان بپارێزن.

جانتای سەفەر لەبری وەبەرهێنان: نەوەیەک لەناو قەوانە شکاوەکاندا پیر بوو!

ئاکار قادر

نەوەیەکی تەواوی گەنجانی کورد چاویان بەسەر دنیادا هەڵهێنا، تاڵە مووەکانی سەریان خەریکە سپی دەبن، بەڵام هێشتا لەسەر هەمان کورسیی گوێگرتن دانیشتوون و هەمان کاسێتی سواوی پێشینەکانیان بۆ لێدەدرێتەوە. ئەوان لەناو فەرهەنگێکدا گەورە بوون کە تەنها چوار وشەی تێدا بەرهەم دەهێنرێت: “چاکسازی”، “شەفافیەت”، “فرەجۆرکردنی ئابووری”، و “دەرفەتی نوێ”. ئەم وشانە بوونەتە قەوانێکی شکاو کە سی ساڵە لەسەر هەمان ئاواز دەسوڕێتەوە، بەڵام یەک ملیمەتر ژیانی گەنجێکی نەبردۆتە پێشەوە.

ئەگەر ئەمڕۆ بچیتە ناو هەر قاوەخانەیەک یان کەمپی زانکۆیەکەوە و گوێ لە گفتوگۆی گەنجەکان بگریت، تێدەگەیت کە گەورەترین خەمی ڕۆژانەیان قسەکردن نییە لەسەر “وەبەرهێنان” یان چۆنیەتی دامەزراندنی کارێکی سەربەخۆ. ئەمڕۆ بازاڕی بۆرسەی گەنجانی ئێمە، مامەڵەکردنە بە نرخی قاچاخچییەکان سەیرکە چ پارادۆکسێکە؛ لە کاتێکدا سیاسەتمەداران لەسەر مینبەرەکانەوە موژدەی “دەرفەتی زێڕین” دەبەخشنەوە، گەنجەکانیش لە ژوورە تاریکەکانیاندا خەریکی پێچاندنەوەی جانتای سەفەرن بۆ هەڵهاتن لەو بەهەشتە خەیاڵییە.

زۆرجار کاتێک بەرپرسان لە شاشەکانەوە دەردەکەون، زۆر بە ئاسانی و بێباکانە تۆمەتی “نەبوونی هەستی نیشتمانپەروەری” دەدەنە پاڵ ئەم شەپۆلی کۆچە و گەنجان بە بێوەفا ناودەبەن. بەڵام با پەردە لەسەر ڕاستییە تاڵەکە لابدەین: کوردستان ڕۆڵەکانی لەدەست نادات لەبەر ئەوەی گەنجەکانی خۆشەویستییان بۆ خاکی نیشتمان نەماوە، بەڵکو خەریکە لەدەستیان دەدات چونکە لەم وڵاتەدا “ئومێد” موصادەرە کراوە.

ئێمە نەوەیەکمان لەدەستدا چونکە ئومێدمان لە واقیعێکی ئابووریی سەقامگیر و بەرجەستەوە، بچووک کردەوە بۆ تەنها بەڵێنێکی سیاسیی هەرزان کە تەنها لەسەر فلایەری بانگەشەی هەڵبژاردنەکان چاپ دەکرێت! تۆ ناتوانیت گەدە و گیرفانی خاڵی بە وشەی “چاکسازی” پڕ بکەیتەوە، و ناتوانیت نیشتمانێکیش بە گەنجێک بفرۆشیتەوە کە جگە لە چاوەڕوانی، هیچ بەشەمیراتێکی تری لێی وەرنەگرتووە.

لە هێنانە خوارەوە (گوێدرێژ) قورستر نیە کاتێک گەیشتە شوێنێکی بەرز!

ڕاژان ئەحمەد – چالاکوان

کورسی دەسەڵات تای بەرپرسانی کوردە بەجۆرێک کاتێک دەگەنە دەسەڵات هیچ هێزێک ناتوانێت بیانهێنێتە خوارەوە بەمەش سیستەمی دیکتاتۆریەت دەسەپێنن بەسەر خۆیاندا.

ئەم دوو بنەماڵە دز و گەندەڵ و دیکتاتۆرە بۆ چەندین ساڵە دەسەڵات و جومگە هەستیارەکانی هەرێمی کوردستانیان بە دەستەوەیە و بەهیچ جۆرێک نایانەوێت دەست بەرداریبن و کار دەکەن بۆ بەرژەوەندی خۆیان و حیزبەکانیان بەمەش کۆمەڵێک قەیران و کێشەی بۆ کوردستان دروست کردووە بەجۆرێک لە هەموو ڕوویەکەوە کوردستان پاشەکشەی کردووە لە ڕووی ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسی و دیموکراسیەوە.

یەکێتی و پارتی بە نەزانی و نەفامی خۆیان توانیویانە لەژێر زەبری هێز و هەڕەشە دەسەڵاتی خۆیان بۆ ماوەی زیاتر لە ۳٤ ساڵ درێژ بکەنەوە و میللەتێکی داماوی پێ بچەوسێننەو بە ڕادەیەک هیچ  هۆکارێک نادۆزیتەوە کە کردبێتیان بۆ هاوڵاتیان بۆ مانەوەی خۆیان بەمەش ئەو قسەیە دەیان گرێتەوە کە (لە هێنانە خوارەوە گوێدرێژ قورستر نیە کاتێک گەیشتە شوێنێکی بەرز)!

دوو بنەماڵەی نەزان لە سیاسەت و گوێدرێژ لە دەسەڵاتداری یەخەی میللەتی گرتووە! ئاخۆ کەی بێت هەوای ئازادی بگات بە میللەتی ستەم لێکراو….

حکومەتەکەی مەسرور بارزانی مووچەی کردووە بە قیستى نەبڕاوە!

کاکە جوان ئەحمەد پیرۆت

لە فەرهەنگی کارگێڕیی کابینەکەی مەسرور بارزانی و هاوبەشە سیاسییەکانیدا، چەمکی «مووچە» بە تەواوەتی لە مانای سەرەکیی خۆی داماڵدراوە. ئەو شایستە داراییەی کە دەبێت بەرامبەر ماندووبوون و ڕەنجی مانگانەی مامۆستا، پزیشک و کارمەندانی کەرتی گشتی بدرێت، گۆڕدراوە بۆ یارییەکی دەروونیی بەردەوام. لە بری ئەوەی مووچە لە کاتی دیاریکراوی خۆیدا وەک شایستەیەکی یاسایی بگاتە دەستی خەڵک، ئێستا بڕدراوە بۆ پارچەی وردکراو و «ئاقسات»؛ مانگێک بە دواکەوتنەوە دێت، مانگێکی تر بە ڕێژەیەک بڕینەوە دەپڕشێنرێت، و لە مانگی دواییشدا بە کورتهێنان و باجی نادیارەوە دەمژرێتەوە.

ئەم پارچەپارچەکردنەی مووچە، تەنها فەشەلی دارایی نییە، بەڵکو سزادان و شێواندنی بڕبڕەی پشتی ئابووریی خێزانەکانە. فەرمانبەران ناچار کراون هەموو مانگێک ببنە ماتماتیکزان تا بتوانن لە هاوکێشە ئاڵۆزەکانی حکومەت تێبگەن: ئەوەی ئایا ئەم مانگە مووچەی کام مانگی ساڵی ڕابردووە؟ چەند ڕێژەی لێ بڕدراوە؟ و چەند لە قەرزەکانی کارەبا و باجی لێ دەرکراوە؟ ئەم شێوازە لە ئیدارەدان، جۆرێک لە نادیاریی درێژخایەنی بەسەر ژیانی ڕۆژانەی هاوڵاتییاندا سەپاندووە،

تا کەس نەتوانێت بۆ هەفتەیەک یان مانگێکی ئایندەی خۆی و منداڵەکانی بەرنامەڕێژی بکات. کۆتایی ئەم تاڵییە بێپسانەوەیە، حەقیقەتێکی زۆر تاڵ و ڕووتمان بەڕوودا دەپەکێنێتەوە کە چیتر بە هیچ پاساوێکی ئابووری داپۆش ناکرێت: مووچە دەبێت پاداشتی ڕاستەقینە و مافی ڕەوای ماندووبوونی کارکردن بێت، نەک مەتەڵێکی ئاڵۆز کە دەبێت هاوڵاتییان هەموو مانگێک پارچەکانی کۆبکەنەوە و بەدوای شیكردنەوەیدا بگەڕێن

وڵاتی نەوت و قەیرانی مووچە مەتەڵێکی ئابووری!

ڕێبارز محمد مەحموود

هەرێمی کوردستان، کە لەسەر زەریایەک لە نەوت و گازی سروشتی دانیشتووە و ڕۆژانە سامانێکی بێشومار لە ڕێگەی بۆڕییەکان و بارهەڵگرەکانەوە ڕەوانەی دەرەوە دەکات، هێشتا نەیتوانیوە سادەترین مافی هاوڵاتییەکانی مسۆگەر بکات کە دابینکردنی مووچەی مانگانەیە! ئەم دژیەکییە سەیرە مەتەڵێکی ئابووری نییە تا شارەزایانی جیهانی بانگهێشت بکەین بۆ شیکارکردنی، بەڵکو دانپێدانانێکی ئاشکرایە بە شکستێکی سیاسیی گەورەدا کە تێیدا دەسەڵاتداران ناتوانن (یان نایانەوێت) سامانە نیشتمانییەکان بۆ خزمەتی گشتی بەکاربهێنن. بۆ چەندین ساڵە، حکومەت کارگەیەکی دروستکردنی پاساوی داناوە و بەردەوام نەبوونی مووچە دەخاتە ئەستۆی هۆکارە دەرەکییەکانی وەکو “بڕینی بەشە بودجە لەلایەن بەغداوە”، “دابەزینی نرخی نەوت”، یان “پیلانگێڕییە نێودەوڵەتییەکان”. بەڵام خەڵک زۆر لەوە هۆشیارترە کە تا هەتایە بڕوا بەم قەوانە سواوە بکات؛ کاتێک هاوڵاتییەک دەبینێت کە نەوتی وڵاتەکەی دەفرۆشرێت بەڵام پارەکەی ناگەڕێتەوە خەزێنەی گشتی، زۆر باش تێدەگات کە کێشەکە لە دەرەوە نییە، بەڵکو لە ناوەوەیە و لەو دەستە ڕەشانەدایە کە داهاتەکە لە نیوەی ڕێگادا ئاراستەکەی بەرەو حیسابە بانکییە تایبەتەکانیان دەگۆڕن.

چیتر هاوڵاتییان بەو لێدوانە سۆزدارانەی مەکتبە سیاسییەکان خەڵەتێنرێن کە تەنیا بۆ کاتکوشتن دەدرێن، بەڵکو ئێستا شەقام وەڵامی دەوێت بۆ پرسیارە جەوهەرییەکانی وەکو: چۆن مامەڵە بەو سامانە زەبەلاحەوە دەکرێت؟ پلانە ستراتیژییەکانی حکومەت بۆ کاتی قەیرانەکان چی بوون جگە لە برسیترکردنی خەڵک؟ و لە هەمووشی گرنگتر، کێ لێپرسینەوە لەم تاڵانکارییە سیستماتیکە دەکات؟ کاتێک دەسەڵاتدارێک باس لە “ئابوورییەکی سەربەخۆ” دەکات بەڵام ناتوانێت یەک مانگ بەبێ پارەی بەغدا وڵات بەڕێوە ببات، ئەمە مانای ئەوەیە کە ئەو ئابوورییە تەنیا بۆ سەربەخۆکردنی گیرفانی چەند کۆمپانیایەکی حیزبی دروست بووە،

نەک بۆ سەربەخۆیی ژیانی فەرمانبەران. تا ئەو کاتەی سیستەمی حوکمڕانی وەک موڵکی تایبەتیی حیزبەکان بەڕێوەببرێت و شەفافییەت تەنیا دروشمێکی سەر تەلەفزیۆنەکان بێت، قەیرانی مووچە هەرگیز کۆتایی نایەت، چونکە ئەم قەیرانە قەدەر نییە، بەڵکو ئامرازێکی سیاسییە بۆ هێشتنەوەی خەڵک لە ژێر ڕکێفی دەسەڵاتێکی شکستخواردوودا.

پەرلەمان ون بووە، حکومەت دواکەوتووە

ئارام جەمال خدر

لە نێوەندی ئەو نمایشە سیاسییە ڕۆژانەیەی کە میدیاکانی دەسەڵات بەسەر هۆشیاریی گشتیدا سەپاندوویانە، کێشەی سەرەکی و بنەڕەتی کوردستان ئەو دەمەقاڵێ سەرپێییانە نین کە سەردێڕی هەواڵەکان دەگرن، بەڵکو غیابی تەواوەتی و بێدەنگکردنی دامەزراوە حوکمڕانییە کاراکانە؛ لە کاتێکدا پەرلەمانی کوردستان وەک باڵاترین مەرجەعی یاسادانان و لێپرسینەوە پەکی خستنی بەسەردا سەپێنراوە، دروستکردنی کابینەیەکی نوێ بە بەردەوامی پەکیدەکەوێت و دەواخەرێت، و ئیدارەدانی فەرمی هێشتا بە کۆنەسیستم و دروشمی بێناوەڕۆک بەڕێوەدەچێت، لە هاوڵاتیی ئاسایی داوا دەکرێت خەریکی گفتوگۆکردنی هەموو دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی، لایەنی و لاوەکی بن، بە مەرجێک دەست بۆ جەوهەری داڕمانەکە نەبەن.

ئامێری ڕاگەیاندنی کابینەکەی مەسرور بارزانی، بە تەرخانکردنی سەدان کۆڕ، سیمینار و درامای ڕاگەیاندنی لەسەر بابەتە ڕووکەشەکان، دەیەوێت سەرنجی جەماوەر لەسەر ئەم ڕاستییە ئازاربەخشە لابدات کە وڵاتێک بێ پەرلەمانی چاودێر و بێ حکومەتێکی خاوەن متمانەی جەماوەری، تەنها بە ڕێنمایی و بەیاننامەی حزبی ئیدارە دەدرێت. ئەم بێدەنگکردنە بەپلانی دامەزراوەکان زیانێکی جەوهەری لە بنەماکانی دەوڵەتداریی مەدەنی دەدات، چونکە کاتێک پەرلەمان ون دەبێت و حکومەت لە بەڵێنی نەهاتوودا گیر دەخوات، شەرعییەتی سیاسی دەبێتە قوربانیی بەرژەوەندیی تەسک و بڕیارەکانیش بێ لێپرسینەوە دەردەچن؛

هاوڵاتیان بەردەوام هان دەدرێن بۆ دەمەقاڵێ لەسەر نیشانەکانی قەیرانەکە—وەک گرانیی ئابوونەی مۆلیدە یان دواکەوتنی مووچەی ئەم مانگە—بەڵام ڕێگەیان پێندەرێت پرسیار لەوە بکەن بۆچی لە بنەڕەتدا هیچ دامەزراوەیەکی یاسایی نەمێنێتەوە تاوەکو لێپرسینەوە لەم شکستە هەمیشەیییانە بکات. کۆتایی ئەم وەهمە سیاسییە حەقیقەتێکی زەق و ڕوون دەردەخات: کێشەی سەرەکیی کوردستان نمایشە میدیاییە بێزارکەرەکانی ڕۆژانە نین، بەڵکو چۆڵبوونی ڕاستەقینەی ناوەندەکانی بڕیاردان و نەبوونی دامەزراوە کاراکانە—مەملەکەتێک کە تێیدا پەرلەمان ون بێت و حکومەت وەک دیاریکراوێک دواکەوتبێت، داواکردن لە خەڵک بۆ قسەکردن لەسەر هەموو شتێک جگە لە قەیرانەکە، تەنها هەوڵێکە بۆ شاردنەوەی داڕمانی یەکجارەکیی تەواوی سیستمی حوکمڕانی.

هەموو قەیرانێک بڕیاربوو کاتی بێت

ئەحمەد سەلام محمد

لە ئەدەبیاتی سیاسی و حوکمڕانیی هەرێمی کوردستاندا، هیچ دەستەواژەیەک هێندەی وشەی «کاتی» خراپ بەکارنەهێنراوە و نەبووەتە مایەی بەکەمڕاگرتنی هۆشیاریی گشتی. لەگەڵ سەرهەڵدانی هەر تەنگژەیەکی قووڵی کۆمەڵایەتی یان ئابووری، بەرپرسانی حکومەت بە هەمان نەغزەی ئارامکەرەوە هاتونەتە سەر شاشەکان: «ئەم دۆخە نەخوازراوە کاتییە»، «بارودۆخەکە ڕێگ خۆشکەرە بۆ چاکسازیی بنەڕەتی»، یان «تەنها بەسەربردنی قۆناغێکی کورتی سەختە». بەڵام دوای تێپەڕبوونی ساڵانێکی درێژ و گۆڕانی کابینەکان، خەڵک خۆیان لەبەردەم واقیعێکدا دەدۆزنەوە کە تێیدا هەموو تەنگژە کاتییەکان ڕەگیان داکوتاوە و بوونەتە ستوونی نەپچڕاوی ژیانی ڕۆژانەیان.

لیستی بەڵێنە «کاتییەکان» ئەوەندە درێژ بووەتەوە کە بووەتە ناسنامەی سەرەکیی مۆدێلی حوکمڕانیی ئێستا:

• پچڕانی کارەبا و پشتپەیوەستبوون بە مۆلیدەکان: بڕیاربوو بەدیلێکی کورتمەودا بن، کەچی دوای زیاتر لە ٣٠ ساڵ بوونەتە شادەماری ڕووناکی.
• پاشەکەوت، پچڕان و دواکەوتنی مووچە: بڕیاربوو ڕێکارێکی فریاگوزاریی کاتی بن بۆ شەڕی داعش و دابەزینی نرخی نەوت، کەچی بوونەتە سیاسەتێکی نەگۆڕی دارایی.
• بێکاریی گەنجان و داڕمانی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان: هەردەم وەک لێکەوتەی «تەنگژەی وەرزی یان ناوچەیی» پێناسە کراون، بێ ئەوەی هیچ پلانێکی ستراتیژی کۆتاییان پێ بهێنێت.

ئەم بەکارهێنانە بێسنوورەی چەمکی «کاتی» زیانێکی کوشندەی لە هۆشیاریی بەکۆمەڵ داوە. کاتێک دەسەڵاتێک تەواوی ناکارامەیییەکانی خۆی لە پشت پاشگری «کاتی» دەشارێتەوە، هاوڵاتییان مافی خۆیانە بپرسن: ئەم ماوە کاتییە کەی کۆتایی دێت؟ تا چەند دەیەی تر دەبێت خەڵک باجی بڕیارە درەنگوەختەکان و چاکسازییە دروشمییەکان بدەن؟ کاتێک تەمەنی «کاتییەکان» لە تەمەنی گەنجێتیی نەوەیەک درێژتر دەبێتەوە، مانای وایە ئێمە لەگەڵ بەڕێوەبردنی قەیراندا ڕووبەڕوو نین، بەڵکو لەگەڵ «حوکمڕانی بە قەیران»دا دەژین.

ئەم هەڵخەڵەتاندنە بەردەوامە وایکردووە کە جەماوەر چیتر باوەڕ بە بەیاننامە فریاگوزارییەکان نەکەن. کۆتایی ئەم نەریتە بێزارکەرە بە هەمان پرسیاری بێوەڵام دەگاتەوە: هەموو قەیرانێک بە ناوی «کاتی»یەوە درایە کۆڵ خەڵک، بەڵام بە جۆرێک لە جۆرەکان—یان بە پلانی دارێژراو یان بە بێتوانایی پەتی—ئەو کاتییانە هەموویان بوونەتە واقیعی نەگۆڕ و هەمیستیی ژیانمان.

دەبێ دادگاکان دادگایی بکرێن

ئەحمەد خالید

قسە ئاڵتونیەکەی د.فەرهاد پیر باڵ کە دەیگوت(دەبێ دادگاکان دادگایی بکرێن)


لەو مەملەکەتەی من تیایدا هاتمە دونیاوە کە عێراق و کوردستانە ، چەندان مرۆڤی بێ تاوان لەدادگاکاندا بڕیاری کوشتن و زیندانی هەمیشەیی و سزای جۆراو جۆریان بۆ دەرچوە، چەندان دایک جەرگی سوتێنراوە و تائێستاش بۆسۆی جەرگیان دێت، چەندان باوک کۆستیان  کەوتوە و بۆ هەمیشە ڕۆڵەکانیان نابیننەوە، چەندان منداڵ هەتیو کەوتون ، چەندان ژن بێ سێبەری پیاوەکانیان شەو ئەخەنە سەر ڕۆژ و ڕۆژ ئەخەنە سەر شەو.

بپرسن بۆ.؟

چونکە لەو مەملەکەتەی من دادگاکان نەک سەربەخۆ نین بەڵکو یەکێکن لە دەزگا حیزبیە داپڵۆسێنەرەکان، ڕۆح و ژیانی مرۆڤە ماف خوراوەکانی تێدا دادەپسۆڵێنرێت و بۆ هەمیشە تاریکی دەبێتە جێ و ماوایان.

چی کارەساتێکە دادوەر حیزبی بێت و بڕیار و فەرمانی سەرکردە سیاسی و حیزبیەکان لە هۆڵەکانی دادگادا جێبەجێ بکات بەسەر هاوڵاتیاندا، چی کارەساتێکە دادوەرەکانمان لەکوردستان بڕیاری زیندانی بۆ کەسێکی ئازادیخواز دەر دەکەن چونکە ڕەخنەی لە حیزبەکانیان گرتوە، ئەوە چی دادگایەکە گەنجێکی گیرفان بەتاڵ کە داوای مافی خۆی کردوە دەگیرێت و دادگایی دەکرێت و بڕیاری حیزبی بەسەردا دەسەپێنرێت و حوکم دەدرێت.

حیزب و ئەجێندای حیزبی بەنێو جومگەبەجومگە و دەماربەدەماری دادگاکاندا شۆڕ بوەتەوە.

حیزبیش چەک ڕای گرتوە.

دە وەرە لەم  مۆتەکە و کەندەڵانە پڕ مەترسیەی کوردستان ڕزگارت ببێت دادگا هی حیزبە چەکیش لای حیزبە حکومەتیش فەرمانبەری حیزبە.

باشە من پرسیارێک ئاڕاستەی بەڕێز دکتۆر فەرهاد دەکەم ، ئەڵێم بەڵێ بەڕاستی قسەکەت ڕاست و جوان و حەقە کە دەڵێیت (دەبێ دادگاکان دادگایی بکرێن)..!

ئەی باشە کێ دادگایی دادگاکان بکات و لەکوێ.؟

من دەڵێم ئەوە ئێمەین پێویستە وەک چالاکوانی سیاسی و مەدەنی هەموان لە تێکۆشاندا بین تا حیزب و دادگا و حکومەت هەمویان ڕاپێچی لێپرسینەوەی قورس بکرێن لە لایەن دەزگا نێودەوڵەتی و حکومەتە دیموکراتخوازەکانی دونیا، ئێمە لە شانشینی یەکگرتو uk  کە دەنگمان لەڕێگەی خۆپیشاندان و ڕێپێوان و ناردنی ئیمەیڵەوە بەرز دەکەینەوە و دەینێرین بۆ حکومەت و دەزگاکانی مافی مرۆڤ لە بەریتانیا و تەواوی ئەوروپا تەنها بۆ ئەوەیە سەیرێکی حاڵی میلەتەکەمان بکەن بەدەست حیزب و دادگا و حکومەتەوە لە عێراق و کوردستان.

ئەم بەردەوامیەمان وزەمان پێ دەبەخشێت تا زیاتر چالاکی بکەین و دەنگی ئازادیمان بگەیەنین بە شوێنی مەبەست.

لەگەڵ کوژانەوەى کارەباى ٢٢٤ کاتژمێرى، بەڵێنەکانیش کوژانەوە!

محمد علی موراد

لە جیهانی سیاسەتدا، زۆربەی بەڵێنە فەرمییەکان لە پشت ڕاپۆڕتە ئاڵۆزەکان، ئامارە درێژەپێدراوەکان و دەستەواژەی بێزارکەری دارایی و ئابووریدا دەشاردرێنەوە. خەڵک بە ئاسانی ناتوانن وردبینی لە ڕێژەی هەڵئاوسان، گەشەی بەرهەمی ناوخۆیی یان چاکسازیی کارگێڕی لە داموودەستگاکاندا بکنند؛ لێرەوە دەسەڵاتداران دەتوانن بە ئاسانی یاری بە ڕەنگ و ژمارەکان بکنند و تەنانەت شکستی دیاریش وەک سەرکەوتن بە جەماوەر بپڕۆشن. بەڵام کەرتی کارەبا تەواو جیاوازە؛ ئەمەیان خزمەتگوزارییەکی بەرجەستە و بێواستەیە کە بە هیچ گوتارێکی سیاسی یان فیلمێکی دۆکیۆمێنتاری پەردەپۆش ناکرێت.

کاتێک کابینەی مەسرور بارزانی دابینکردنی کارەبای بەردەوامی کردە سەرەکیترین سمبولی سەرکەوتنی خۆی، گەورەترین مەترسیی سیاسیی خستە سەر شانی خۆی. تاقیکردنەوەی کارەبا، تاقیکردنەوەی بڕواپێکراویی گوتاری سیاسییە. بڕیاردان لەسەر ئەوەی کە ئایا پڕۆژەی «ڕووناکی» یان بەڵێنەکانی تر سەرکەوتوو بوون یان نا، پێویستی بە پسپۆڕانی ئابووری یان لێکۆڵینەوەی پەیمانگاکان نییە؛ چونکە هاوڵاتیان ڕۆژانە و بە شێوەیەکی بەردەوام ئەم دەستکەوتە لە ناو ماڵ و کۆڵانەکانی خۆیاندا وردبینی دەکەن و دەیزانن. کاتێک کارەبا هەیە، دروشمەکە ڕاستە؛ کاتێک ناپچڕێت، دروشمەکە پووچەڵ دەبێتەوە.

ئەم بەرکەوتنە ڕاستەوخۆیە وا دەکات کە هەر پچڕانێک لە کارەبادا، ڕاستەوخۆ ببێتە کوژانەوەی دروشم و بەڵێنە سیاسییەکان لە مێشکی شەقامدا. بەرپرسان ناتوانن هاوڵاتییەک کاتێک لە تاریکیدا نیشتەجێیە قەناعەت پێبکەن کە لە وێستگەکاندا «شۆڕشێکی تەکنیکی» ڕوویداوە. هەر جارێک کە کوژانەوە ڕوودەدات، نەک تەنها گڵۆپەکان، بەڵکو تەواوی ئەو گوتارەی کە باسی لە «سەردەمێکی نوێی گەشەپێدان» دەکرد لەگەڵیدا خامۆش دەبێتەوە.

میدیای فەرمی دەتوانێت بە سەدان لاپەڕە ئاماری سەرسوڕهێنەر بڵاوبکاتەوە و وتاری ڕازێنراوە بەرهەم بهێنێت، بەڵام هیچ کەس لە ناو ژوورە تاریکەکاندا باوەڕ بەو کاغەزانە ناکات. کۆتایی ئەم هاوکێشەیە بەم حەقیقەتە بڕیاردهەرە دەگات: هاوڵاتیان بۆ ئەوەی بزانن کارەبای نیشتمانی کار دەکات یان نا، پێویستیان بە ڕاپۆرت و بەیاننامەی حکومەت نییە؛ ئەوان تەنها پێویستیان بە داگرتنی سووچی گڵۆپەکەیانە.