بەعەرەب کردنی کەرکوک و ناوەکوردیەکانی سنورەکە.

محمد اراز حمەسالح

هیچ جەنگێک وەک جەنگی سیستماتیکی داگیر کردنی زیهن و کلتور و زمان نیە، ئەو داگیر کاریەی کە بۆ هەمیشە مرۆڤ شوناس و کەسایەتی خۆی لەدەست دەدات و ڵکلێی ون دەبێت، دوژمن هەمیشە بە چەک ناجەنگێت بەڵکو ئەوجەنگەی مەترسیەکی قوڵ و جێکەوتەی مەترسیداری هەیە سڕینەوەی زمان و کلتورە ، مرۆڤ لە و خاکەی لەسەری دەژی بەنرخترە ، بەڵام عەرەبەکانی گرێدراو بە حەشدی شەعبی و میلیشیاکانی ئەو ناوەچەیە، نەک خاکەکەیان داگیر کردوە بەڵکو هێشتا بونی زمان و کلتوری کوردی بەمەترسی دەزانن و دەیانەوێ لە ڕیشەوە زمان و کلتوری کوردی وشک بکەن و بیسڕنەوە ، ئەم ژەهرە کە لە دەست و پلانی میلیشیاکاندایە ئەو پەڕی دڕندەییان نیشان دەدات.

لەوە کارەساتبار تری گەورە ئەوەیە حیزبەکوردیەکانی کە جێگرتو لە دەسەڵاتی عێراق و هەرێمی کوردستاندا نەک بێ دەنگن لە ڕشتنی ئەم ژەهرە بەڵکو ئاسانکار و بێ دەنگن ، تەنها لەپێیناو کورسی وو پارەیەک کە لە حکومەتی عێراقیەوە وەری دەگرن.

ئازار و غەمێکی قوڵ خۆی لە ناو دڵ و هەناوی ئێمەی چالاکوانی دەرەوەی کوردستان و عێراق پەنگ دەخواتەوە.

ئێمە پێویستە ئەم ئازارە بگۆڕین بۆ بەرز کردنەوەی دەنگی ئەو هاونیشتیمانیانەی بێ دەنگ و زمان دەکرێن لەکەرکوک و ناوچەکانی دەورو بەری، ئێمە پێویستە ئەو غەمە بگۆڕین بۆ هەڵکردنی ئاڵای ئازادی و سەربەستی لەناو دڵ و دەروی یەک بەیەکی ئەو ماڵ و خێزان و گنج و پیرانەی ئێستا لەژێر هەڕەشەدان.

ئێمەی چالاکوانان پێویستە مەشخەڵی ئازادی هەڵکەین تا دوا ساتەکانی ژیانمان نەهێڵین مەشخەڵەکانمان امۆش ببێت.

ژیان بەو ئازدیەوە بەهادار و جوانە کە مرۆڤ پێویستە بەرجەستەی بکات.

ئێمە بەگەنجی دەستمان پێکرد و بەئومێدەوە لە نەفەسی ئازادیمان دەڕوانین و بەگەنجی سەر دەکەوین.

خەڵک چارەسەری دەوێت؛ چینە سیاسییەکەش تەنها نمایش

مةروان عبدالباقي أحمد

لە نێوان ئەولەویاتی کۆمەڵگە و کارنامەی چینی سیاسیی فەرمانڕەوادا، کەافێکی قووڵ و پڕ لە بێئومێدی دروست بووە کەرێتەپەڕاندنی ئەستەمە؛ لە کاتێکدا هاوڵاتییانی کوردستان بە دوای ئەنجامە کردارییەکاندا دەگەڕێن و داوای سەقامگیریی مووچە، دابینکردنی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان، ڕەخساندنی دەرفەتی کار بۆ نەوەی بێکارکراو، و بونیادنانی دامەزراوەی کارا دەکەن،

بەرهەمی ڕۆژانەی حوکمڕانیی کابینەکەی مەسرور بارزانی تەنها بریتییە لە تەقینەوەی بەردەوامی شەڕەپەڕۆی ڕەمزی، ململانێی نمایشکاری و دروستکردنی کەمپینی بێبایەخی پەیوەندییە گشتییەکان. سیاسییەکانی هەرێم وا فێرکراون کە کێشە داخرۆکەکانی ناو کۆمەڵگە بە ڕاگەیەندراوی میدیایی، نمایشکردنی پڕۆژەی بێناوەڕۆکی وەک «ڕووناکی»، و خولقاندنی ئەجێندای سەرقاڵکەری ڕۆژانە چارەسەر دەکرێن، لە کاتێکدا ژیانی مادیی هاوڵاتییان هەموو ڕۆژێک زیاتر بەرەو داڕمان دەچێت. ئەم لێکترازانی جەوهەرییە نیشانەی مۆدێلێکی مەترسیداری دەسەڵاتدارییە کە تێیدا بژێوی و شایستە بنەڕەتییەکانی خەڵک دەکرێنە قوربانیی بەردەوامیدان بە شانۆیەکی سیاسیی بێپێز، شانۆیەک کە تێیدا بینەران ماندوون لە بینینی ئەکتەرە تەقلیدییەکان و دەرهێنەرە درۆزنەکان.

درێژەدان بەم بێباکییە بەرامبەر خواستە بنەڕەتییەکانی کۆمەڵگە، بریندارکردنی هۆشیاریی گشتییە، چونکە هیچ نەتەوەیەک ناتوانێت لەسەر بەڵێنی بێبایەخ و نمایشی میدیایی بژی کاتێک سفڕەی ماڵەوەی بەتاڵە و ئایندەی منداڵەکانی نادیارە. کۆتایی ئەم نەهاتییە سیاسەتکارییە ڕاستییەکی نەگۆڕمان بەڕوودا دەکێشێتەوە کە دەسەڵاتداران درەنگ یان زوو دەبێت ڕووبەڕووی ببنەوە: کۆمەڵگە و وڵاتێک ناتوانرێت بۆ هەتاهەتایە لە ڕێگەی ئامێرەکانی سەرقاڵکردن و نمایشی دروستکراوەوە ئیدارە بدرێت.

قەیرانی ڕاستەقینە پارە نییە، بەڵکو نەبوونی لێپرسینەوەیە!

محمد عەلى عەزیز

لەنێو تەواوی ئەو لێدوان و گوتارە فەرمییانەی کە لە کاتی سەرهەڵدانی هەر تەنگژەیەکی ئابوریدا لە عێراق و هەرێمی کوردستان پێشکەشی خەڵک دەکرێن، هەمیشە هۆکاری سەرەکی بۆ «کەمیی بودجە»، «پاشەکشەی داهاتەکان» یان «بارودۆخی نەخوازراوی دارایی» دەگەڕێنرێتەوە. بەڵام کاتێک بە ووردی تەماشای سەرچاوە دەوڵەمەندەکانی ئەم نیشتمانە دەکەین، لە کێڵگە نەوتی و گازییە زەبەلاحەکانەوە تا دەگاتە داهاتی گومرگ و باج و سەرچاوە جۆراوجۆرەکانی تری ناوخۆ، دەبینین کە کێشەی سەرەکی و بنەڕەتی هەرگیز کەمبوونی سامان نەبووە. زۆربەی ناڕەزایەتی و بێزارییەکانی شەقام لە کەمبوونی پارەوە سەرچاوە ناگرن، بەڵکو لەو دڵەڕاوکێ و نیگەرانییە قووڵەوە دێن کە پەیوەندی بە شێوازی بەڕێوەبردن، دابەشکردنی نادادپەروەرانە و نەبوونی چاودێری و لێپرسینەوەی ڕاستەقینەوە هەیە لەسەر ئەو سەروەتە گشتییەی کە دیار نییە چۆن و لە کوێدا خەرج دەکرێت.

هاوڵاتیی ئاسایی کاتێک دەبینێت وڵاتەکەی لەسەر ئاستی جیهان خاوەنی پێگەیەکی گرنگی وزەیە، بەڵام خۆی دەبێت بۆ وەرگرتنی سەرەتاییترین ماف کە مووچەکەیەتی مانگانە چاوەڕێی پاساوی کارگێڕی بکات، دەگاتە ئەو بڕوایەی کە قەیرانەکە لە خەزێنەدا نییە، بەڵکو لەو عەقڵییەتەدایە کە دامەزراوەکانی لە ئەرکی سەرەکییان کە خزمەتکردنی گشتییە دوورخستووەتەوە. کاتێک سیستمی دادوەری و چاودێریی دارایی لاواز دەکرێن و کەس لەسەر بەفیڕۆدانی سامانی نیشتمانی لێپرسینەوەی لەگەڵدا ناکرێت، بۆشایی نێوان خەڵک و دەسەڵات هێندە قووڵ دەبێتەوە کە هیچ بەڵێنێکی چاکسازی ناتوانێت پڕی بکاتەوە. کێشەکە لێرەدایە کە کاتێک لێپرسینەوە غایب دەبێت، تەنانەت ئەگەر داهاتەکان چەند بەرامبەریش ببن، هێشتا ڕەنگدانەوەیان لەسەر باشبوونی خزمەتگوزارییەکان و ژێرخانی وڵات نابێت. هێشتنەوەی کۆمەڵگا لەژێر تەمومژی بێمتمانەییدا، مەترسیدارترین جۆری حوکمڕانییە. نەتەوەکان دەتوانن لە قۆناغە سەختەکاندا بەرامبەر بە کەمیی سەرچاوە و داهاتی دارایی هاوسۆز و ئارام بن، ئەگەر بزانن کە دادپەروەری هەیە و هەمووان پێکەوە باجەکەی دەدەن؛ بەڵام ئەوەی کە شیرازەی کۆمەڵگا و شەرعییەتی دەسەڵات لەناو دەبات، هەستی غەدر و نادادپەروەرییە. کۆتایی ئەم هاوکێشە تاقەتپڕووکێنەرە حەقیقەتێکی مێژوویی و سیاسیمان پێدەڵێت: نیشتمانێک دەتوانێت لەبەردەم کەمیی سەرچاوە داراییەکاندا خۆی ڕابگرێت و بەردەوام بێت، بەڵام هیچ کات ناتوانێت بۆ ماوەیەکی درێژخایەن لەبەرامبەر بێمتمانەیی و گومانی بێ سنووری هاوڵاتیانیدا سەقامگیر بمێنێتەوە.

حکومەتی کاربەڕێکەر بووەتە باشترین پەردەپۆشکەری شکستەکان!

سەربەست حوسێن مەحموود

لە زانستی کارگێڕی و سیاسەتدا، “حکومەتی کاربەڕێکەر” قۆناغێکی کاتی و سنووردارە کە تێیدا دەسەڵات تەنیا ئەرکە ڕۆژانە و بەپەلەکان ڕادەپەڕێنێت تا کابینەیەکی نوێ لەسەر بنەمای هەڵبژاردن دروست دەبێت. بەڵام لە هەرێمی کوردستاندا، ئەم چەمکە لە وادەی کاتیی خۆی دەرچووە و بووەتە “فەلسەفەیەکی حوکمڕانی” و باشترین بەهانەی سیاسی بۆ دەربازبوون لە لێپرسینەوە. لەم بۆشاییە یاسایی و دامەزراوەییەدا، کەس خاوەنی دەسەڵاتی تەواو نییە، کەس بڕیاری بوێرانە نادات، و گرنگتر لە هەمووشیان: هیچ لایەنێک ئامادە نییە بەرپرسیارێتیی هیچ شکستێک هەڵبگرێت!

ئەم بۆشاییە بووەتە گۆڕەپانێکی بێوێنە بۆ دروستکردنی زنجیرەیەکی بێکۆتایی لە تاوانبارکردنی یەکتر؛ پارتی شکستی ئیدارەدان و بێمووچەیی دەخاتە ئەستۆی یەکێتی، یەکێتیش هەموو قەیرانەکان بە تاکڕەویی پارتییەوە دەبەستێتەوە. لە ئاستی دەرەوەشدا، هەولێر دەڵێت بەغدا پیلانگێڕە و پارە نانێرێت، بەغداش دەڵێت هەولێر شەفاف نییە و داهاتەکان ناگەڕێنێتەوە. لەناو ئەم بازنە داخراوەی تۆمەت بەخشینەوەدا، تاکە شتێک کە بە ڕوونی و بێ هیچ کەمتەرخەمییەک دەگاتە شوێنی خۆی، پسوولەی گرانیی ژیان و قەیرانەکانە کە ڕاستەوخۆ دەخرێتە سەر شانی هاوڵاتیی بێدەسەڵات.

گاڵتەجاڕییەکە لێرەدایە: هەموو بەرپرس و حزبێک تەواوی شیکاری و ڕوونکردنەوەی پێویستی لەسەر ئەوە پێیە کە “بۆچی ئەم قەیرانە دروست بووە و خەتای کێیە”؛ تاکە شتێک کە لەم وڵاتەدا ونە و بوونی نییە، تەنیا یەک کەس یان لایەنە کە ئامادە بێت بڵێت: “من بەرپرسیارم و هەوڵی چارەسەرکردنی دەدەم!”

باسکردنى داهاتى نەوتى بڤەیە

محمد سيامند ئيمام

لە شانۆگەرییەکی نوخبەی سیاسیی هەرێمی کوردستان بۆمان نمایش دەکەن، یاسایەکی زۆر سادە و لە هەمان کاتدا مەترسیدار پەیڕەو دەکرێت: “شەڕکردن لەسەر جیاوازیی چەند سەد دینارێکی نرخی بەنزین کارێکی زۆر ئاسان و پەسەندە، بەڵام کردنەوەی دەرگای گفتوگۆ لەسەر ملیارەها دۆلاری داهاتی نەوت هێڵی سوور و مەترسیدارە!”. پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بەوپەڕی دڵخۆشییەوە ڕێگە بە میدیاکانیان و خەڵک دەدەن کە ڕۆژانە پەلاماری یەکتری بدەن و لەسەر ئەوە شەڕ بکەن کە کامیان بەنزینی هەرزانتر دابین دەکات؛ چونکە ئەمە ئەو جۆرە ململانێیەیە کە دەسەڵات دەیەوێت خەڵکی پێوە سەرقاڵ بکات. کاتێک شۆفێرێکی ماندوو هەموو تووڕەییەکەی لەسەر شاشەی ترومپای بەنزینێک خاڵی دەکاتەوە و لە فەیسبووکدا باسی گرانیی سوتەمەنی دەکات، دەسەڵاتداران لە پشتی پەردەوە پێدەکەنن، چونکە دەزانن ئەم هاوڵاتییە هەرگیز نەگەیشتووەتە ئەو ئاستەی کە بپرسێت:

باشە ئەو سامانە زەبەلاحەی کە لە ژێر پێماندا دەردەهێنرێت و دەفرۆشرێت، بۆچی ناچێتە ناو خەزێنەی گشتییەوە؟ ئەم گۆڕینی ئاراستەی سەرنجە، گەورەترین و سەرکەوتووترین فێڵی حوکمڕانیی ئەم دوو حزبەیە. ئەوان دەیانەوێت خەڵک وەها باوەڕ بکات کە گەورەترین قەیرانی ئابووریی وڵات تەنیا بریتییە لە نرخی سوتەمەنی لە بەنزینخانەکانی گەڕەکدا، نەک ئەو ڕێککەوتنە نەوتییە تەمومژاوی و پەنهانانەی کە داهاتووی چەندین نەوەی ئەم نیشتمانەی خستووەتە ژێر باری قەرزێکی خەیاڵییەوە. بەڵێنی “ئابووریی سەربەخۆ” کە بڕیار بوو هەرێم بکاتە “دوبەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست”،

لە کۆتاییدا تەنیا بووە هۆی دروستبوونی چینێکی بچووکی ملیاردێری حزبی، لە کاتێکدا زۆرینەی ڕەهای کۆمەڵگا ناچار کران وەک سواڵکەر لە چاوەڕوانیی مووچە و خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکاندا تەمەنیان بەسەر ببەن. ئەمە ئەوپەڕی گاڵتەجاڕییە کە وڵاتێک خاوەنی دەریایەک نەوت بێت، کەچی هاوڵاتییەکەی بەو شێوەیە بچووک بکرێتەوە کە لەبری داواکردنی شەفافیەت و دادپەروەری لە دابەشکردنی سامانی نەتەوەییدا، ببێتە بەشێک لە شەڕە پەڕۆیەکی حزبی بۆ دابەزاندنی پەنجا دینار لە نرخی سوتەمەنیدا! تا ئەو کاتەی دەسەڵات بتوانێت ڕێگە لەو پرسیارە مەترسیدارانە بگرێت و خەڵک بە قەیرانە لاوەکییەکانەوە سەرقاڵ بکات، ئیفلیجیی سیستەمەکە و تاڵانکردنی سامانەکان بە بێدەنگی بەردەوام دەبێت، و هاوڵاتییانیش دەبێت باجی ئەم وەهمە سیاسییە بدەن

کوانێ کارەبای ٢٤ کاتژمێرییەکەی مەسرور بارزانی؟

هەستیار بورهان محمد

لە دەستپێکی ڕاگەیاندنی پڕۆژەکانی ڕووناککردنەوە و چاکسازیی کەرتی وزەدا، دابینکردنی کارەبای بەردەوام و بێپچڕان وەک بەڵگەیەکی بێپێشینە پێشکەشی رای گشتی کرا؛ بەڵگەیەک لەسەر ئەوەی کە هەرێمی کوردستان پێ ناوەتە قۆناغێکی نوێی گەشەپێدان، هاوچەرخبوون و ئاوەدانیی . گوتاری فەرمیی دەسەڵات وا وێنەی دۆخەکەی دەکێشا کە کۆتایی بە سەردەمی تاریکی و مۆلیدە ئەهلییەکان هاتووە و هاوڵاتیان چیتر پێویست ناکات نائارام بن بۆ ڕووناککردنەوەی ماڵەکانیان. بەڵام کاتێک تەمومژی ڕیکلامە سیاسییەکان دەڕەوێتەوە، واقیعی تاڵی ژیانی ڕۆژانەی خەڵک سەر هەڵدەبڕێتەوە: کوژانەوە بەردەوامەکان گەڕاونەتەوە و خێزانەکان هێشتا ناچارن مانگانە بڕێکی زۆر لە پارەی ماندووبوونیان بۆ کرێى مۆلیدە تایبەتەکان تەرخان بکەن.

پرسیاری جەوهەری لەم کاتەدا ئەوە نییە کە ئایا هیچ پێشکەوتنێکی تەکنیکی یان جوڵەیەک لە وێستگەکاندا ڕوویداوە یان نا؛ چونکە هیچ حکومەتێک ناتوانێت بە تەواوی بێکردار بێت. بەڵکو پرسیارە ڕاستەقینەکە ئەوەیە: ئایا ئەو پێشکەوتنەی ئیدعای بۆ دەکرا، هێندە تۆکمە، بەردەوام و ڕیشەیی بوو کە بتوانێت ئەو چاوەڕوانییە گەورانە بشکێنێت کە بۆ شەقام دروستکرابوون؟ کاتێک سەرۆکی حکومەت بەڵێنێکی وا ستراتیژی دەدات و دەیکاتە ناسنامەی کابینەکەی، خەڵک چاوەڕێی چارەسەری نەبڕاوە دەکەن، نەک دەستکەوتی وەرزیی کاتی کە لەگەڵ یەکەم ڕەشەبا یان گوشارێکی وەرزیی گەرما و سەرمادا تووشی داڕمان ببێتەوە. ئەم درزە قووڵەی نێوان بەڵێنە سیاسییەکان و ئەزموونی ڕاستەقینەی ناو ماڵەکان، زیانێکی کوشندە لە باوڕی گشتی دەدات. لە ڕوانگەی هاوڵاتییەکەوە کە هەموو مانگێک دەبێت دوو جۆر کرێى کارەبا بدات یەکێکیان بۆ دەوڵەت و ئەوی تریان بۆ خاوەن مۆلیدەی گەڕەک هەڵسەنگاندن بۆ سیاسەتی گشتی بە وتار بەمشێ,ەیە ناکرێت. لە لۆژیکی سادەی شەقامدا، پێوەرەکانی سەرکەوتن زۆر ڕوون و یەکلاکەرەوەن:

ئەگەر کرێى مۆلیدە هێشتا بۆ ژیانی ڕۆژانە پێویست و حەتمی بێت، مانای وایە کە قەیرانی کارەبا هێشتا چارەسەر نەکراوە. تا ئەو کاتەی دەنگی مۆلیدەکان خامۆش نەبن، کارەبای ٢٤ کاتژمێری تەنیا وەک دروشمێکی بریقەداری تری دەفتەری بەڵێنە جێبەجێ نەکراوەکان دەمێنێتەوە.

خەونی سەربەخۆیی لە بەردەم واقیعی داڕماندا

محمد جەبار ئەحمەد

ئەگەر بڕوانینە کارنامەی دە ساڵی ڕابردووی هەرێمی کوردستان (٢٠١٦–٢٠٢٦)، ڕاستییەکی تاڵ ڕووبەڕوومان دەبێتەوە: ئەم دەیەیە تەنها قۆناغێکی ئاسایی تێنەپەڕیوە، بەڵکو شاهیدی شکستی پڕۆژەیەکی سیاسی و ئابووری بووە کە باجەکەی ڕاستەوخۆ لەسەر پشتی هاووڵاتییان بار کراوە. زنجیرەیەک بڕیاری هەڵەی ستراتیژی، وەک ئەنجامدانی ڕیفراندۆم بە بێ ئامادەکاری و لێکەوتە دڵتەزێنەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٧، نەک هەر نیوەی خاکی هەرێم و سەرچاوە نەوتییە بنەڕەتییەکانی دەستبەسەردا گیرا، بەڵکو بڕبڕەی پشتی خەونی “سەربەخۆیی ئابووری”شی شکاند. سیاسەتی شکستخواردووی دارایی و پەیڕەوکردنی سیستەمی بێبەزەییانەی پاشەکەوت، ژیانی ملیۆنێک و نیو مووچەخۆری کردە قوربانی ململانێیە سیاسییەکان؛ شکستێک کە لە ساڵی ٢٠٢٣ بە بڕیارەکەی دادگای پاریس گەیشتە کۆتایی ڕێگاکە و هەرێمەکەی سەرلەنوێ خستەوە ژێر وابەستەیی تەواوەتی بەغدا.

ئەوەی دۆخەکەی زیاتر قەیراناوی کردووە، ڕادەی بێ باکیی دەسەڵاتدارانی ناوخۆیی بووە لە بەرامبەر بێهیوایی گەنجاندا؛ کاتێک کۆچی بەکۆمەڵ لە سنوورەکانی بیلاڕووس و خنکانی گەنجان لە دەریاکاندا بووە دوا پەناگەی نەوەی نوێ، ڕوونترین بەڵگە بوو بۆ ئەوەی کۆمەڵگای کوردی لە رووی دەروونی و جەستەیییەوە تووشی داڕمانی بەکۆمەڵ بووە. لەلایەکی ترەوە، دابەشبوونی کارگێڕی، پەککەوتنی دامەزراوە دیموکراتییەکان، و بوونی کوردستان بە گۆڕەپانی تەقینەوەی موشەکەکانی ئێران و لەشکرکێشییەکانی تورکیا، سەلماندییان کە حوکمڕانیی ناوخۆیی تەنانەت لە پاراستنی سەروەری و ئاسایشی سەرەتایی هاووڵاتییانیشی ناکام بووە. ئەمڕۆ، لە سایەی بەرزبوونەوەی ترسناکی ڕێژەی تاوانکار و ژنکوژیدا، بە ئاشکرا دەبینین چۆن دەسەڵاتێک کە بەڵێنی دروستکردنی دەوڵەتی سەربەخۆی دەدا، کوردستانێکی وێرانکراو و خەڵکێکی هێندە بێئومێدی بەجێهێشتووە کە گەورەترین خەونی ڕۆژانەی تەنها وەرگرتنی مووچەیەک بێت لە کاتی خۆیدا.

ئەنجامى عینادى ململانێى دەسەڵاتداران

سۆران غەفار

لە یەکێک لە گەورەترین و کۆمیدیترین شانۆگەرییەکانی مێژووی حوکمڕانیی هەرێمی کوردستاندا، چەندین مانگ شەقام و میدیاکان بە ململانێیەکی وەهمی و ژاوەژاوێکی سیاسیی بێزارکەرەوە سەرقاڵ کران؛ لە لایەکەوە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بە دەنگێکی بەرز و حەماسییەوە گوتی “نەخێر” و وەها خۆی نمایش دەکرد کە گوایە فریادڕەسی میللەتە و ڕێگری لە قۆرخکاری دەکات، لە لایەکی تریشەوە پارتی دیموکراتی کوردستان بەوپەڕی شانازی و لووتبەرزییەوە گوتی “بەڵێ” و بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە بەبێ گوێدانە هیچ ئاستەنگێک کاروانی ئاوەدانی و چاکسازی بەرەو پێشەوە دەبات . بەڵام دوای تێپەڕبوونی مانگەها لەم شەڕە بەیاننامە و هەڕەشە ئاگرینانەی سەر شاشەی تەلەفزیۆنەکان، کاتێک تۆزوخۆڵی ئەم زۆرانبازییە سیاسییە نیشتەوە و هاوڵاتیی داماو سەیری واقیعی ژیانی خۆی کرد، بۆی دەرکەوت کە ئەنجامی یەکگرتنی ئەم “بەڵێ” و “نەخێر”ە، تەنیا سفرێکی گەورە و “هیچ”ێکی ڕەها بووە .

ئەمە لوتکەی گاڵتەجاڕییە کە دوو هێزی دەسەڵاتدار، نیشتمانێکی تەواویان کردووەتە بارمتەی ململانێیەکی بێمانا، لە کاتێکدا نە “نەخێر”ەکەی یەکێتی توانی سکی منداڵێکی برسی تێر بکات یان دادپەروەری بهێنێتە کایەوە، نە “بەڵێ”کەی پارتیش توانی گڵۆپی ماڵە تاریکەکان ڕووناک بکاتەوە یان مووچەیەک لە کاتی خۆیدا دابەش بکات . ئەگەر سەیرێکی ئەو بەڵێنانە بکەین کە دەدرا، بڕیار بوو ئەم وڵاتە ببێتە دوبەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئابوورییەکی وەها سەربەخۆمان هەبێت کە کەس پێویستی بە بەغدا نەبێت، کەچی ئەمڕۆ گەورەترین کێشەی خەڵک ئەوەیە کە کەی مۆەلیدەی گەڕەک کارەبا دەداتەوە یان کەی پارە دەگاتە بانکەکان بۆ ئەوەی فەرمانبەران دوای چەندین مانگ چاوەڕوانی نیوە مووچەیەک وەربگرن . ئەمە ڕێک وەک ئەو یارییە دەروونییە وایە کە تێیدا پەرلەمان دادەخرێت، دامەزراوەکان سڕ دەکرێن، و یاساکان پێشێل دەکرێن، تەنیا لەبەر ئەوەی دوو لایەنی سیاسی نەیانتوانیوە لەسەر پشکی خۆیان ڕێکبکەون، کەچی بە بێشەرمیشەوە داوا لە خەڵک دەکەن چەپڵە بۆ ئەم بێتواناییە لێبدەن . لەبری ئەوەی ئەم دوو حزبە کێبڕکێ لەسەر پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییەکان بکەن، کێبڕکێ لەسەر ئەوە دەکەن کە کامیان دەتوانێت باشتر پرۆسەی سیاسی ئیفلیج بکات و ژیانی خەڵک زیاتر بخاتە ناو گێژاوەوە، تا لە کۆتاییدا هەردووکیان لە پشتی پەردەوە پێکەوە دابنیشن و کێکەکە بەش بکەن .

بۆ هاوڵاتییەکی ماندوو کە ڕۆژانە شەڕی مانەوە دەکات، هیچ جیاوازییەک نییە لە نێوان دروشمی ڕەتکردنەوە و بەڵێنی جێبەجێکردندا، چونکە لە هەر دوو حاڵەتەکەدا ئەوەی دەدۆڕێت تەنیا گیرفان و کەرامەتی میللەتە . باوکێک کە ناتوانێت کرێی خانووەکەی بدات، یان گەنجێک کە بەهۆی بێکارییەوە بیر لە ڕێگەی مەرگ و کۆچکردن دەکاتەوە، زۆر باش تێگەیشتووە کە ئەم ڕووبەڕووبوونەوە سیاسییە تەنیا یارییەکە بۆ کات کوشتن و سەرقاڵکردنی شەقام، نەک بۆ چارەسەرکردنی بنەڕەتیی قەیرانەکان . لەم وڵاتەدا، کاتێک سەرکردەکان شەڕ دەکەن، میللەت باجەکەی دەدات، و کاتێکیش ئاشت دەبنەوە، دیسان هەر میللەت باجەکەی دەدات؛ چونکە ئامانجی سەرەکیی ئەم سیستەمە دروستکردنی قەیران و شاردنەوەی شکستە یەک لە دوای یەکەکانیانە لەژێر پەردەی ململانێی حزبییدا . لە کۆتاییدا، هەرێمی کوردستان بووەتە گەورەترین قوربانیی ئەم “بەڵێ” و “نەخێر”ە گاڵتەجاڕییە، کە تێیدا تەنیا شتێک کە ڕاستەقینەیە، نەهامەتی و بێهیوایی خەڵکە کە ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر دەبێت

سەروەریی یاسا یان سەروەریی هەژموون؟

چیا کامەران عەلى

کاتێک دادگاکان لە دۆسیە گشتی و ئاساییەکاندا بڕیار دەدەن، کەمتر دەبنە جێگەی سەرنجی کۆمەڵگا، بەڵام کاتێک پڕۆسە یاساییەکان دەست بۆ ڕۆژنامەنووسان، چالاکوانان یان دۆسیە سیاسییە هەستیارەکان دەبەن، کتوپڕ دادپەروەری دەخرێتە ژێر تاقیکردنەوەیەکی گەورەوە. زۆرجار سزادان و زیندانیکردنی قەڵەمە ڕەخنەگرەکان، دەبێتە هۆی دروستبوونی گومانێکی قووڵ لەسەر ئەوەی کە ئایا دەزگای دادوەری سەربەخۆیە یان کەوتووەتە ژێر کاریگەریی ململانێ و فشاری سیاسی. لێرەدا، دۆسیەی ڕۆژنامەنووس شێروان شێروانی بووەتە چەق و سەنتەری گفتوگۆیەکی فرەڕەهەند لە نێوان لایەنگرانی بڕیارەکانی دادگا و ڕەخنەگراندا، ئەمەش ڕاستەوخۆ دەست بۆ گرنگترین پایەی دەوڵەتمەداری دەبات کە ئەویش “شەرعییەت و متمانەی دامەزراوەییە.”

پێناسەی ڕاستەقینەی سیستمی دادوەریی تەندروست، تەنیا لە دەرکردنی بڕیارەکان و پشتبەستن بە دەقە یاساییەکاندا کورت نابێتەوە؛ بەڵکو بەوە دەپێورێت کە تا چەند هاوڵاتیان بڕوایان وایە ئەو بڕیارانە بێلایەن و دادپەروەرانەن. کاتێک شەقام وا هەست بکات کە یاسا تەنیا بەسەر کەمینەیەکی بێپشتوپەنا یان دەنگە ناڕازییەکاندا جێبەجێ دەکرێت، لە کاتێکدا سەرە گەورەکانی گەندەڵی و خاوەن چەکەکان لە سەرووی لێپرسینەوەوەن، لێرەوە داڕمانی متمانەی گشتی دەست پێدەکات. بێدەسەڵاتیی کۆمەڵگا لە بەرامبەر بڕیارەکاندا بەواتای قبوڵکردنیان نییە، بەڵکو نیشانەی کۆنترۆڵکردنی فەزای گشتییە بە هێزی هەژموون.

سەرمایەی ڕاستەقینەی دادگا، متمانەیە نەک هێز. سیستمێک کە شەرعییەتی خۆی لەدەست بدات، ناتوانێت سەقامگیریی کۆمەڵایەتی بپارێزێت.

پشێوی و لێکترازانی کۆمەڵایەتی کاتێک ڕوودەدات کە هاوڵاتی بێئومێد بێت لە دۆزینەوەی حەق لە ڕێگەی دەزگا فەرمییەکانەوە. بۆیە، پاراستنی ناوبانگ و بێلایەنیی دادگاکان لە ململانێ حیزبییەکاندا، گرنگترە لە پاراستنی بەرژەوەندیی کاتیی هەر هێزێکی سیاسی. کاتێک دادگا دەگۆڕێت بۆ جێگەیەک کە تێیدا ململانێکان بەپێی قەبارەی دەسەڵات و هەژموون یەکلا دەکرێنەوە، نەک بەپێی بەڵگەی سەلمێنەر، ئیتر چەمکی “سەروەریی یاسا” دەبێتە دروشمێکی بەتاڵ. هێزی ڕاستەقینەی دەوڵەت لە توانای سەپاندنی سزادا نییە، بەڵکو لە بنیاتنانی سیستمێکی کارای دادوەریدایە کە هەموان لەبەردەمیدا هەست بە دڵنیایی و یەکسانی بکەن.

کۆشکەکانتان؛ دۆزەخی هاوڵاتیان

ريبوار ياسين فتاح

سەرۆکی حیزبەکان، سەرۆکی حکومەت، وەزیران، پەرلەمانتاران و هەموو ئەوانەی کە کلیلەکانی دەسەڵات لە دەستتانە؛

کەی لە پشت دیوارە بەرزەکانی کۆشک و تەلارەکانتان دێنە دەرەوە؟ کەی بە بێ کاروانی پاسەوان و ئۆتۆمبێلە ڕەشەکان، بە پیادە لە شەقام و کۆڵان و بازاڕ و گەڕەکە میللییەکاندا دەڕۆن؟ کەی لە نزیکەوە چاوتان بە ئەو خەڵکە دەکەوێت کە هەر لە کاتی هەڵبژاردندا ناویان دەهێنن و دوای ئەوە لە بیرتان دەچن؟

ئەگەر تەنها ڕۆژێک لەناو خەڵک بژین، دەبینن دەیان و سەدان و هەزاران خێزان لە ژێر باری ژیانێکی قورسدا خەم دەخۆن؛ بێ موچە، بە گیرفانی بەتاڵ، بێ توانای دابینکردنی سەرەتاییترین پێویستییەکانی ژیان. منداڵان بە چاوەڕوانی، دایک و باوکان بە نیگەرانی، و گەنجان بە بێئومێدی، ڕۆژ لە دوای ڕۆژ دەژین.

بازاڕەکان سارد و سڕن؛ نە تەنها لەبەر وەرز، بەڵکو لەبەر لاوازی ئابووری و بێ‌هیوایی. کار و کاسبی لاواز بووە، و زۆرێک لە خەڵک لە نێوان قەرز و نەداری و چاوەڕوانییەکی درێژدا دەژین.

سێ دەیە زیاترە دەسەڵات لە دەستی هەمان هێزەکاندا ماوەتەوە، بەڵام پرسیارەکە هێشتا بەجێیە: بۆچی وڵاتێک بەو هەموو سامانە سروشتییە، زۆرێک لە خەڵکەکەی لە دۆخی قورس و ناخۆشدا دەژین؟

گەنجانی ئەم وڵاتە، لەبری ئەوەی لە خاکی خۆیان داهاتوویان دروست بکەن، بە دوای ڕێگایەک بۆ هەڵهاتن دەگەڕێن. شەپۆل شەپۆل ڕوو لە دەریاکان دەکەن؛ هەندێک دەگەن و هەندێکیش دەبنە قوربانی شەپۆلەکان. ئەوان تەنها وڵات جێناهێڵن، بەڵکو بێئومێدییەک جێدەهێڵن کە ساڵان دروست بووە.

لە دەوروبەرتان دەنگی زۆر هەیە، بەڵام ئەو دەنگانە هەمیشە دەنگی ڕاستی نییە. هەموو ڕۆژێک ستایش و دروشم دەبیستن، لە کاتێکدا شەقامەکان بە زمانی خۆیان باس لە ئازار و گرفتەکانی خەڵک دەکەن.

ڕۆژێک وتتان:
«کوردستان دەکەین بە دوبەی، هەلی کار بۆ خەڵک دابین دەکەین.»

بەڵام خەڵک ئەمڕۆ بە ئەنجامەکان دەڕوانێت، نە تەنها بە بەڵێنەکان.

نەوت و سامانە سروشتییەکان دەبوو ببنە هۆکاری گەشەپێدان و ئارامی، نە هۆکاری پرسیار و ناکۆکی و هەستی نادادپەروەری.

ئەم گەلە مێژوویەکی پڕ لە قوربانی و خۆڕاگری هەیە. شایستەی ژیانێکی بەڕێز و ئاسوودەیە، نە ژیانێک کە هەموو ڕۆژێک بارێکی نوێی قورس بخاتە سەر شانی.

دەسەڵات ئەگەر بۆ خزمەتکردنی خەڵک نەبێت، مانای خۆی لەدەست دەدات. سامانی نیشتمان ئەگەر بۆ خۆشگوزەرانی هاوڵاتیان نەبێت، بەڵگەیەک دەبێت لەسەر ئەوەی کە کێشەکە لە کەمبوونی سامان نییە، بەڵکو لە شێوازی بەڕێوەبردنە.

کۆتایی پرسیارێکی سادەیە:

کەی کۆشکەکان لە خەڵک نزیک دەبنەوە، و کەی خەڵک لە ژیانی خۆیاندا هەستی ئارامی و ماف و داد دەکەن؟