دوو حکومەت، یەک قەیران: دابەشبوونی هەولێر و سلێمانی

ئاسۆ جەمال سدیق
لە ڕواڵەتدا، هەرێمی کوردستان خاوەنی یەک حکومەت، یەک پەرلەمان، و یەک قەوارەی فەرمییە. بەڵام لە واقیعدا، خەڵکی کوردستان باجی سیستەمێک دەدەن کە لەسەر بنەمای “دوو ئیدارەیی” و حوکمی دوو بنەماڵە دامەزراوە. قەیرانەکانی ئەمڕۆی هەرێم—لە بێ مووچەییەوە تا دەگاتە داخستنی پەرلەمان و پێکنەهێنانی کابینەی نوێ—سەرچاوەکەیان یەک شتە: ململانێی نێوان هەولێر و سلێمانی، یان دروستتر بڵێین، پارتی و یەکێتی.
دوو زۆنی جیاواز، یەک چارەنووسی تاڵ
پارتی و یەکێتی هەرێمی کوردستانیان دابەش کردووە بۆ دوو زۆنی ئەمنی، ئابووری و سیاسی (زەرد و سەوز). لە هەولێر و دهۆک، پارتی دەسەڵاتی ڕەهای هەیە، لە کاتێکدا لە سلێمانی و هەڵەبجە یەکێتی حوکمڕانە .ئەم دابەشبوونە جوگرافی-سیاسییە وایکردووە کە هەرێم هەرگیز خاوەنی دامەزراوەیەکی نیشتمانیی یەکگرتوو نەبێت. کاتێک ناکۆکی دەکەوێتە نێوانیان، باجەکەی خەڵک دەیدات؛ یەکێتی سکاڵای ئەوە دەکات کە حکومەتەکەی مەسرور بارزانی سزای دارایی سلێمانی دەدات و مووچەی فەرمانبەرانی ڕادەگرێت، لە بەرامبەریشدا پارتی، یەکێتی بە ناشەفافی و ڕادەستنەکردنی داهاتی ناوخۆ تۆمەتبار دەکات . لە هەردوو بارەکەدا، قوربانیی یەکەم هاوڵاتییە.


دوای تێپەڕبوونی چەندین مانگ بەسەر هەڵبژاردنەکانی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٤، هێشتا کابینەی نوێ پێکنەهاتووە  هۆکارەکەشی ئەوە نییە کە لەسەر پرۆژەی خزمەتگوزاری یان بەرژەوەندیی نیشتمانی ناکۆکن؛ بەڵکو کێشەکە لەسەر دابەشکردنی پۆستە ئەمنییەکان، کۆنترۆڵکردنی دەروازە سنوورییەکان، و پشکی حیزبە لە داهاتی نەوت و ناوخۆ . ئەمەش سەلمێنەری ئەو ڕاستییەیە کە ئەوان وەک دوو کۆمپانیای ڕکابەر مامەڵە دەکەن، نەک دوو حیزبی سیاسی لە ناو یەک حکومەتدا.


ئەم دابەشبوونە وایکردووە دامەزراوەکانی وەک پەرلەمان و دادگا ببنە بارمتەی حیزب. هەر کاتێک ڕێککەوتنی ئابووری و ئەمنی لە نێوان سەرکردایەتیی پارتی و یەکێتیدا تێکدەچێت، دەرگای پەرلەمان دادەخرێت و کۆبوونەوەکانی حکومەت پەکدەخرێن  ئەمەش واتە بڕیاری سیاسی لە کوردستان لە پەرلەمانەوە دەرناچێت، بەڵکو لە مەکتەبی سیاسیی هەردوو حیزبەوە دەسەپێنرێت . ئەوان قەیرانەکە وەک چەکێک دژی یەکتر بەکاردەهێنن، بەبێ گوێدانە ئەوەی کە ئەم ململانێیە قەوارەی هەرێم لە بەردەم بەغدا و وڵاتانی دراوسێدا بەتەواوی لاواز دەکات

تا ئەو کاتەی سیستەمی حوکمڕانی لە هەرێمی کوردستان لەسەر بنەمای زۆن و دابەشکردنی دەسەڵات لە نێوان ئەم دوو هێزەدا بێت، هیچ چارەسەرێکی بنەڕەتی بوونی نابێت. دوو حکومەتی شاراوە لە ناو یەک قەوارەدا، تەنها بەرهەمهێنەری یەک قەیرانی هەمیشەیین: وێرانکردنی ئابووری، کوشتنی دیموکراسی، و بێهیواکردنی هاوڵاتییان.

گەلێک لەنێوان دوو بەرداشی گەندەڵی و خیانەتدا!

لاوە محمد جەزا قادر

چارەنووسی نەتەوەی کورد ئەمڕۆ کەوتووەتە نێوان دوو بەرداشی وێرانکەرەوە: لە لایەک حکومەتێکی شۆڤێنی و گەندەڵی بەغدا کە بەردەوامە لە سزادانی نەتەوەیەک، وە لە لایەکی تریشەوە دەسەڵاتێکی ناوخۆیی لە هەولێر و سلێمانی، کە لە بری بەرگریکردن لە مافەکانی گەلەکەی، خەریکی قۆرخکاری و پاراستنی بەرژەوەندییە تایبەتەکانیەتی. کورد بووەتە یاریپێکەری مێزێک کە تێیدا هەردوو بەرەکە، بەغدا و هەرێم، لەسەر حیسابی برسیکردن و بێبەشکردنی هاوڵاتییانی ڕەشۆکی، مامەڵەی سیاسی و بازرگانی بە یەکترەوە دەکەن.

لە بەغدا، حکومەتە یەک لە دوای یەکەکانی عێراق بەردەوامن لە پێشێلکردنی مافە دەستوورییەکانی هەرێم. ئەوان بە بیانووی جیاوازەوە، لە بڕینی بەشەبودجە و ڕاگرتنی مووچەی فەرمانبەرانەوە بگرە تا دەگاتە دادگاییکردنی سیاسیانەی دۆسیەی نەوت، هەوڵیان داوە ئابووریی کوردستان ئیفلیج بکەن. بەغدا دەزانێت کە برسیکردن کاریگەرترین چەکە بۆ چۆکدادان بە هەرێم، بۆیە هەرکاتێک بیەوێت، وەک کارتێکی فشار قوتی منداڵی کورد دەبڕێت. بەڵام کارەساتە گەورەکە لە بەغدا نییە؛ بەڵکو لەو سەرکردە و سیاسەتمەدارە کوردانەدایە کە دەچنە بەغدا، نەک بۆ بەرگریکردن لەم مافە ڕەوایانە، بەڵکو بۆ ڕێککەوتنی ژێربەژێر لەسەر پشکی کۆمپانیاکانیان و وەرگرتنی پۆست و دەسەڵات.

لە ناوخۆی هەرێمیشدا، ئەوانەی کە بە ناوی “کوردایەتی” و نوێنەرایەتیکردنی نەتەوەوە حوکمڕانی دەکەن (پارتی و یەکێتی)، خۆیان بوونەتە گەورەترین مەکینەی گەندەڵی و پێشێلکاری. لە کاتێکدا دادگاکان پڕن لە کەیسی گەندەڵیی گەورە و تاڵانکردنی سامانی گشتی ، دەسەڵاتدارانی کورد ئامادەن مامۆستا و فەرمانبەرانی ناڕازی بە زەبری هێز و گازی فرمێسکرێژ سەرکوت بکەن تەنها لەبەر ئەوەی داوای مافی خۆیان کردووە. ئەوانەی کە دەبوو قەڵغانی پاراستنی مافی نەتەوە بن بەرامبەر شۆڤێنیزمی بەغدا، ئێستا بوونەتە بازرگانی نیشتمان؛ نەوتیان هەراج کرد، بازاڕیان قۆرخ کرد، و تەنانەت لەسەر مووچەی فەرمانبەریش دەستیان بە گەمەی سیاسی کرد.”کاتێک دەسەڵاتداران خیانەت لە گەلەکەیان دەکەن و تەنها بیر لە گیرفانی خۆیان دەکەنەوە، ئەوا گەل دەبێتە نێچیری ئاسانی دوژمنەکانی دەرەوە.” ئەمڕۆ خەڵکی کوردستان ڕێک بووەتە ئەم نێچیرە؛ لە لایەکەوە لەلایەن بەغداوە سزا دەدرێت، و لە لایەکی تریشەوە لەلایەن سیاسییەکانی خۆیەوە دەفرۆشرێت.

ئێمە لە کام کوردستانەدا دەژین؟

ڕامیار یەحیا

لە هەرێمی کوردستان، دەسەڵاتداران خەریکی شاردنەوەی چینایەتییەکی دڕندانە و دروستکردنی گەڕەکێکی داخراوی نوێن بۆ خۆیان! لێرە، هەڵتۆقینی ڤێلای دەیان ملیۆن دۆلاری و داڕمانی گەڕەکە هەژارنشینەکان بە ڕێکەوت ڕوو نادەن؛ بەڵکو “دروستکردنی دوو جیهانی تەواو جیاواز لە ناو یەک نیشتماندا” خۆی لە خۆیدا گەورەترین ستراتیژی و بەرهەمی حوکمڕانیی ئەم دەسەڵاتە تاڵانچییەیە. ئەوان فێربوون کە باشترین ڕێگە بۆ چێژوەرگرتن لە دزینی سامانی ئەم وڵاتە، “دابڕانی تەواوەتییە لە ئازاری ئێمە و دروستکردنی شارۆچکەی تایبەتە بە خۆیان و کۆمپانیاکانیان”. بۆیە دەبینین لێرە دوو کوردستان هەیە: کوردستانێکی بریقەدار و خەیاڵی بۆ ئەوان، و کوردستانێکی وێرانکراو و بێ مووچە بۆ ئێمە!

با سەیری ئەم دابەشبوونە ترسناکەی کۆمەڵگاکەمان بکەین. بۆچی لە شارەکانماندا کە گەنجەکانمان لە بێکاریدا دەتلێنەوە و نەخۆشەکانمان پارەی دەرمانیان نییە، پڕۆژەی ڤێلا و شوقەی گرانبەها وەک قارچک سەرهەڵدەدەن؟ ئایا لەبەر ئەوەیە کە ئابوورییەکەمان بەهێزە؟ نەخێر، ئەم پڕۆژە زەبەلاحانە تەنها ئامرازێکن بۆ “سپیکردنەوەی ئەو ملیۆنان دۆلارەی کە لە نەوتی قاچاخ و دەروازە سنوورییەکان لێمان دزراون”. کاتێک ئەوان قوتی ئێمە تاڵان دەکەن، دەیکەن بە کۆشک و باخچەی داخراو لەسەر ئەو زەوییانەی کە بە زۆرەملێ لە ئێمەیان سەندووە. ئەوان ژیانێکی ئەفسانەیی لە لوتکەدا دەژین، لە کاتێکدا ئێمە لە خوارەوە لە ڕێزی بەنزین و غاز و وەرگرتنی مووچەیەکی دواکەوتوودا کەرامەتمان دەشکێت!

هەمان سیاسەت لە کەرتی تەندروستی و پەروەردەشدا جێبەجێ دەکرێت. منداڵەکانی ئەوان لە زانکۆ گرانبەهاکان و نەخۆشخانە تایبەتەکان (کە خۆیان خاوەنین) چارەسەر دەکرێن و دەخوێنن، لە کاتێکدا نەخۆشخانە حکومییەکانی ئێمە بۆ کەسوکارمان کراونەتە قەسابخانە و قوتابخانەکانیشمان بێ مامۆستان. ئەم دەسەڵاتدارانە ئەم قۆرخکارییە بەکاردهێنن نەک وەک جیاوازییەکی سادەی چینایەتی، بەڵکو وەک “چەکێک بۆ هێشتنەوەی نەوەکانی ئێمە لە نەخوێندەواری و بێهێزیدا”، تاوەکو هەرگیز نەتوانین ڕکابەریی منداڵە نازپەروەردەکانی ئەوان بکەین. کاتێک تۆ دەوڵەمەندی و سەرمایە لە دەستی یەک چیندا کۆدەکەیتەوە، ئیتر نیشتمان دەبێتە کۆمپانیایەکی تایبەت و ئێمەش دەبینە کۆیلەی ناو ئەو کۆمپانیایە!

نووسەر و بیرمەندی فەرەنسی، ئۆنۆرێ دێ بالزاک دەڵێت: “لەپشت هەر سەروەتێکی گەورەی کتوپڕەوە، تاوانێکی گەورەی شاراوە هەیە.” ئەمڕۆ سەروەتی خەیاڵیی ئەم دەسەڵاتدارانە بە زەبری “تاڵانکردنی بودجەی گشتی و دزینی قوتی ئێمە” کۆکراوەتەوە، و دەیانەوێت بەم دیوارە بەرزانە خۆیان لە توڕەییمان بپارێزن.

ئەو ڕۆژە نیشتمان بووە موڵکی چەند خێزانێک، کە تێگەیشتن دەتوانن بە دروستکردنی ئەم دوو جیهانە جیاوازە، ئیرادەی ئێمەی هەژار بکوژن. تا ئەو کاتەی ئێمە باوەڕ بەم گەشەسەندنە درۆینەیە بکەین و لەبری ڕاپەڕین و ڕووخاندنی دیوارەکانی ئەم کۆشکانە، چاوەڕێی “خێر و سەدەقەیان” بکەین، ئەم نیشتمانە هەرگیز دادپەروەری بەخۆیەوە نابینێت. دەبێت بزانین ئەو کوردستانەی ئەوان لەسەر حیسابی خوێنی ئێمە دروستیان کردووە، تەنها بە گڕی توڕەیی ئێمە دەڕووخێت و دەبێتەوە بە نیشتمانی هەموومان!

مووچە لە نێوان چەکووشی بەغدا و سندانی هەولێردا!

پێشڕەو محموود ئیسماعیل

ئەگەر مووچە مافێکی بنەڕەتی بێت بۆ ماندووبوونی فەرمانبەر، ئەوا لە عێراق و هەرێمی کوردستان بووەتە کەرەستەیەکی سیاسیی قێزەون بۆ چۆکدادان و مامەڵەکردن بە کەرامەتی نەتەوەیەکەوە. خەڵکی کوردستان ئەمڕۆ بوونەتە قوربانیی یارییەکی دوو سەرە لە نێوان دوو دەسەڵاتی تا سەر ئێسقان گەندەڵدا: لە لایەک حکومەتی بەغدا کە دەیەوێت بە چەکی برسیکردن ئیرادەی هەرێم بشکێنێت، وە لە لایەکی تریشەوە حکومەتی هەرێم کە لەبری بەرگریکردن لە مافی خەڵکەکەی، قوتی فەرمانبەرانی کردووەتە بارمتەی مانەوەی کۆمپانیاکانی!

بەغدا، بە عەقڵیەتێکی مەرکەزی و شۆڤێنیانەوە، ساڵانێکە یاری بە دەروون و بژێویی فەرمانبەرانی کورد دەکات. ئەوان هەرکاتێک بیانەوێت بە پاساوی “نەبوونی لیستی دروست” یان “داهاتی ناوخۆ”، پارەی مووچە دەبڕن یان دوایدەخەن، وەک ئەوەی فەرمانبەری کورد هاوڵاتیی پلە دوو بێت. بەڵام ئازارە گەورەکە ئەوە نییە کە دوژمن یان نەیارێک سزات دەدات؛ ئازارەکە ئەوەیە کاتێک ئەو نوێنەر و سەرکردە کوردانەی کە بە ناوی تۆوە چوونەتە بەغدا بۆ ئەوەی بەرگری لە مافەکانت بکەن، خۆیان دەبنە بەشێک لەم گەمەیە. ئەوان لەبری ئەوەی مێزەکە بەسەر حکومەتی عێراقدا هەڵگێڕنەوە بۆ وەرگرتنی مووچەی مامۆستایەک، لەسەر مێزەکە دادەنیشن بۆ ڕێککەوتن لەسەر تەندەرات و پشکی حیزبەکانیان لە نەوت و دەروازەکاندا!

لە ناوخۆی هەرێمیشدا (پارتی و یەکێتی) ڕۆڵی پاڵەوانی درۆینە دەگێڕن. ئەوان کە بە دەیان ساڵە داهاتی نەوت، دەروازە سنوورییەکان، و باجی ناوخۆیان قۆرخ کردووە، ئامادە نین یەک دۆلار لە قازانجی کۆمپانیا زەبەلاحەکانیان کەم بکەنەوە بۆ دانەوەی قەرزی مووچەخۆران. لەبری ئەوە، مووچەی خەڵکیان کردووەتە بارمتەی پڕۆژە قۆرخکارییەکانی وەک “هەژماری من”، تەنها بۆ ئەوەی ئەو بڕە پارە کەمەش کە لە بەغداوە دێت، بخەنە ناو بانکە حیزبییەکانی خۆیانەوە و سوودی لێ ببینن. فەرمانبەرێک کە بە مانگ چاوەڕێی مووچەکەیەتی، لە کۆتاییدا دەبێت لە نۆرەی ئەی تی ئێمێکی حیزبیدا بێڕێزیی پێ بکرێت!

دەڵێم: “خراپترین فۆڕمی نادادپەروەری ئەوەیە کە دەسەڵاتداران وا خۆیان نیشان بدەن کە دادپەروەرن، لە کاتێکدا لە پشتی پەردەوە سەرقاڵی دزینی مافی گەلن.” ئەمڕۆ بەغدا و هەولێر هەردووکیان وا خۆیان نیشان دەدەن کە خەمی مووچەخۆرانیانە، بەڵام لە واقیعیدا هەردووکیان سەرقاڵی دزینی مووچە و شکاندنی شکۆی فەرمانبەرن.!

ئۆپۆزسیۆن پاشکۆی دەسەڵاتی گەندەڵ!

ڕێباز عوسمان محمد

لە هەرێمی کوردستاندا، تەنها پارتی و یەکێتی نین کە بوونەتە هۆکاری وێرانکردنی ژیانی خەڵک، بەڵکو ئەو حیزبانەی کە خۆیان ناوناوە “ئۆپۆزسیۆن”، بە بێدەنگییە ترسنۆکانەکەیان بوونەتە شەپۆلێکی تری ئەم کارەساتە. زیاتر لە ساڵێکە هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان کراوە، بەڵام بەهۆی ململانێی پارتی و یەکێتی لەسەر دابەشکردنی پۆستە ئەمنی و داراییەکان، پەرلەمان ئیفلیج کراوە و حکومەت پێکناهێنرێت. لە ناوەڕاستی ئەم قەیرانە گەورەیەدا، کە تێیدا خەڵک بێمووچەیە و دامەزراوەکان لەکار کەوتوون، حیزبەکانی ئۆپۆزسیۆن وەک مردوویان لێهاتووە؛ نە بەیاننامەیەکی توند دەردەکەن، نە خەڵک دەهێننە سەر شەقام، و نە دەوێرن تەنانەت فشاریش دروست بکەن. ئەمە ئیتر ئۆپۆزسیۆن نییە، ئەمە ڕێکەوتنێکی بێدەنگە بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکان لەژێر سێبەری دەسەڵاتدا!
شکستی ئۆپۆزسیۆنی کوردی تەنها لەم ڕۆژانەدا دەرنەکەوتووە، بەڵکو مێژوویەکی درێژی هەیە لە دۆڕان و بێئیرادەیی. کاتێک پارتی و یەکێتی بۆ زیاتر لە ساڵێک هەڵبژاردنەکانیان لە کاتی خۆی (ساڵی ٢٠٢٢) دواخست، ئۆپۆزسیۆن بەتەواوی نادیار بوو و جگە لە چەند بەیاننامەیەکی شەرمنانە، هیچ کاردانەوەیەکی ئەوتۆی نەبوو. ئەگەر ئەم حیزبانە خاوەنی پاڵپشتییەکی ڕاستەقینەی جەماوەری بوونایە، دەیانتوانی خەڵک بهێننە سەر شەقام و بەغدا و دەسەڵاتی کوردی ناچار بە هەڵوێست بکەن، بەڵام لەبری ئەوە، چاوەڕێی دەستی پارتی و یەکێتی دەکەن تا بزانن کەی مۆڵەتیان پێدەدەن قسە بکەن. ئەم ترسنۆکییە وای کردووە کە دەنگدەری ناڕازی متمانەی بە هەموویان نەمێنێت و لە هەڵبژاردنەکاندا بایکۆت بکات، چونکە دەزانن ئەم ئۆپۆزسیۆنە تەنها بۆ وەرگرتنی مووچە و ئیمتیازاتی پەرلەمان دروست بووە نەک بۆ گۆڕینی سیستەم.
هۆکاری سەرەکیی ئەم بێدەنگییە ئەوەیە کە بەشێک لەم حیزبە “ناڕازییانە” لەژێرەوە خەریکی مامەڵەن بۆ ئەوەی ببنە بەشێک لە حکومەتە نوێیەکە یان لانیکەم پارچەیەک لە کێکەکەیان بەرکەوێت. بۆ نموونە، پارتی بە ئاشکرا هەڕەشە دەکات کە ئەگەر یەکێتی ڕازی نەبێت، ئەوا دەچێت لەگەڵ حیزبەکانی تردا حکومەت پێکدەهێنێت. ئەمەش وای کردووە هەندێک لە حیزبەکانی دەرەوەی دەسەڵات و بێدەنگی هەڵبژێرن، نەوەک هەڵوێستێکی توند وایان لێ بکات لە دابەشکردنی پۆستەکان بێبەش ببن! ئەمەیە ئەو کارەساتەی کە کۆمەڵگەی کوردی تێیکەوتووە؛ کاتێک ئۆپۆزسیۆنیش دەبێتە بازرگان و بەدوای پشکی خۆیدا دەگەڕێت لەناو سیستەمێکی وێراندا، ئیتر کێبەرگری لەم میللەتە دەکات؟ک

حەشدی شەعبی وەک مۆتەکەی هەمیشەیی

ڕێبەر ئەنوەر عبدوڵا

بیرمە کاتێک داعش هات و وڵاتی خەڵتانی خوێن کرد، فەتوایەک دەرچوو بۆ دروستکردنی هێزێکی چەکداریی فریاگوزاری. خەڵکێکی زۆر ئومێدیان پێ بوو کە ئەمانە تەنها بۆ قۆناغێکی کاتین و دەبنە قەڵغانێک بۆ پاراستنی ژیانمان. وەلێ هەر زوو تێگەیشتین ئەمانە نەهاتوون بگەڕێنەوە ماڵەکانیان، بەڵکو هاتوون تا غەنیمە و خاکی ئەم وڵاتە داگیر بکەن! ئای کە چۆن مێژوو خۆی دووبارە دەکاتەوە؛ ڕزگارمان بوو لە تارمایی تیرۆر، بەڵام کەوتینە ژێر دەستی دەیان گرووپی چەکداری کە بوونەتە میراتگری هەمان ئەو ستەمەی ساڵانێکە دەمانچەوسێنێتەوە.

ئێستا کە سەیری ئەم عێراقە و ناوچە دابڕێنراوەکان دەکەم، دەبینم حەشدی شەعبی لە هێزێکی کاتییەوە بووەتە دەسەڵاتێکی هەمیشەیی. ئەوان بوونەتە دەوڵەتێک لە ناو دەوڵەتدا؛ ئابووریی خۆیان هەیە، دەروازە سنوورییەکان دەدۆشن، و بڕیاری سیاسی لە پەرلەمان و حکومەتدا دەسەپێنن. کێ دەتوانێت لێپرسینەوەیان لێ بکات؟ هیچ کەس! چونکە ئەمانیش ڕێک وەک دەسەڵاتدارە نەوت‌دزەکانی خۆمان، چەک و دامەزراوەیان تەنها بۆ پڕکردنی گیرفانی خۆیان و سەرکردەکانیان دەوێت.

لەولاشەوە، لەبری ئەوەی ئەم سیاسییە کوردانەی خۆمان قەڵغانێک بن بۆ خەڵکی ئەو ناوچانە، هەر خەریکی سپیکردنەوەی پارەن لە بانقەکانی دنیا، خەریکی کڕینی ڤێلا و ئاپارتمانی گرانبەهان لە دەرەوە. ئەوان خەریکی شەڕی ناوخۆیی و دابەشکردنی پارەی قاچاخچێتین، لە کاتێکدا هێزەکانی حەشدی شەعبی وەک مۆتەکە باڵیان بەسەر نیوەی خاکی کوردستان و ناوچە جێناکۆکەکاندا کێشاوە و ڕۆژانە سوکایەتی بە کەرامەتی تاک بە تاکی ئەم میللەتە دەکەن. ئەم داڕووتانەوەیەی ژێرخانی ئەم وڵاتە، بەرهەمی خیانەت و بێباکی ئەو دزانەیە کە بە ناوی شۆڕشگێڕییەوە میللەتیان فرۆشت و وڵاتیان ڕادەستی میلیشیاکان کرد!

ئای کە غەدری ئەم هێزە چەکدارانە و دەسەڵاتدارانی ناوخۆ چەند بە سوێ و بەئازارە! ئەگەر سەردەمی بەعس خەڵک بە کێبڵ شین و مۆر کرابێتەوە، ئێستا فیشەکی زیندووی ئەم میلیشیایانە و هێزە ئەمنییە حیزبییەکانە کە لەهەمبەر خەڵکی سیڤیل و گەنجە ناڕازییەکاندا بەکاری دێنن. هەر دەنگێکی ئازاد بپرسێت ئەم سامانە چی لێهات؟ یان لەسەر شەقامەکان دەیڕفێنن و خەڵتانی خوێنی دەکەن، یان لە زیندانە تاریکەکانیاندا دەیڕزێنن. ئەوان بوونەتە سوپایەکی داگیرکەر کە بە ناوی پیرۆزییەوە گیرفانی خەڵک دەبڕن و سەروەریی وڵات پێشێل دەکەن.

بەڵام پرسیارەکە لەوەدایە: ئەم دۆخە بە کوێ دەگات؟ ئایا چاوەڕێ دەکەن تا سەر ئەم میلیشیاگەری و تاڵانکارییە بەردەوام بێت؟

ئیدی کاتی ئەوە هاتووە بیر بکەنەوە؛ ئەو چەک و تفاقە زۆرەی کۆتانکردووەتەوە، ئەو پارە کەڵەکەبووەی لە دزینی نەوت و دەروازەکان دەستتان کەوتووە، لە ڕۆژی توڕەیی خەڵکدا بە پولێکە. زۆرێک لەو گەنجە هەژارانەی کردووتانن بە چەکدار، لە نێو دڵیاندا زۆر ناهەقی بەرچاوی خۆیان لەبەرچاوە و تەنها بژێوی ناچاری کردوون. ڕێک وەک چۆن چیرۆکی سەرانی ڕژێمی پێشوو بوونە کەلاکێک لەسەر شەقامەکان و تفێک کەم بوو بدرێت بە ڕووی لاشە بێگیانەکانیاندا، مێژوو بۆ ئێوەی بازرگانی چەک و خوێنیش هەمان چارەنووسی هەڵگرتووە. ژیرێتییەکە لەوەدایە بزانن گەلی چەوساوە، تا سەر لە ئاست ئەم داگیرکارییەدا بێدەنگ نابێت!

یەکێتی و بافڵ تاڵەبانی؛ دەمامکی فریادڕەس و ڕاستیی شەریکەبەش!

کارزان ئاوات عەبدوڵا

لە هەرێمی کوردستان، شانۆگەرییەکی سیاسیی زۆر ترسناک بەڕێوە دەچێت کە تێیدا بافڵ تاڵەبانی و یەکێتی نیشتمانیی کوردستان، ڕۆڵی پاڵەوانێکی فریادڕەس دەگێڕن، بەڵام لە واقیعیدا ئەوان تەنها “بەڕێوەبەری جێبەجێکار”ی هەمان ئەو سیستەمەن کە پارتی دیموکراتی کوردستان (PDK) دایمەزراندووە! بافڵ تاڵەبانی بە بەردەوامی خۆی وەک ڕزگارکەری میللەت، قەڵغانی بەرگری لە فەرمانبەران، و دژبەری سەرسەختی سیاسەتەکانی پارتی نیشان دەدات ، بەڵام لە پشتی پەردەوە و لە ژوورە تاریکەکانی دانوستاندا، ئەو گەورەترین هاوپەیمان و شەریکی پارتییە لە دابەشکردنی سامانی ئەم وڵاتەدا!

ئەم چەواشەکارییە کاتێک بە تەواوی ڕوون دەبێتەوە کە سەیری پرۆسەی پێکهێنانی حکومەت و دابەشکردنی داهاتەکان دەکەین. یەکێتی لە میدیاکاندا هاوار دەکات کە “هاوسەنگیی هێز تێکچووە” و “کوردستان بەرەو هەڵدێر دەڕوات” ، بەڵام کاتێک دەچنە سەر مێزی گفتوگۆ لەگەڵ مەسرور بارزانی، باسی چاکسازی یان گەڕاندنەوەی مووچەی خەڵک ناکەن، بەڵکو باسی ئەوە دەکەن کە کام پۆستی وەزاری، کام دەروازەی سنووری، و کام گرێبەستی نەوتی دەبێتە پشکی کۆمپانیاکانی یەکێتی ! ئەوان ئامادەن پەرلەمان پەکبخەن و حکومەت ڕابگرن، نەک لەبەر ئەوەی دژی سیستەمی حوکمڕانین، بەڵکو تەنها لەبەر ئەوەی دەیانەوێت “کێکی دەسەڵات” بە یەکسانی لە نێوان خۆیان و پارتیدا دابەش بکرێت. ئەمە ئۆپۆزسیۆنبوون یان پاراستنی گەل نییە؛ ئەمە هەوڵدانە بۆ بوون بە شەریکێکی گەورەتر لە تاڵانکردنی کوردستان.

باشە ئەگەر بافڵ تاڵەبانی بەڕاستی خەمی هاوڵاتییانیەتی، بۆچی لەبری ئەوەی بڕیارێکی بوێرانە بدات و لەم سیستەمە گەندەڵە بکشێتەوە، بەردەوامە لە “هاوبەشیی ستراتیژی” لەگەڵ پارتی ؟ بۆچی لە کاتێکدا کە فەرمانبەرانی سلێمانی و هەڵەبجە لەسەر شەقامەکان مانیان گرتووە، بەرپرسەکانی یەکێتی لە هەولێر و بەغدا خەریکی واژۆکردنی ڕێککەوتنی ژێربەژێرن بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە ئابوورییەکانیان؟ تەنانەت کاتێک بانگەشەی هاوپەیمانی لەگەڵ هێزە ناڕازییەکانی وەک نەوەی نوێ دەکەن، تەنها وەک کارتێکی فشار بەکاریدەهێنن بۆ ئەوەی پارتی ناچار بکەن پشکی زیاتریان پێ بدات ! دواجار، بەرپرسە باڵاکانی یەکێتی خۆیان دان بەوەدا دەنێن کە بەبێ پارتی، هیچ حکومەتێک لە ئەجێندایاندا نییە

نووسەر و بیرمەندی گەورە، ڤیکتۆر هۆگۆ، دەڵێت: “ئەوەی لە تاریکیدا یارمەتیت دەدات، هەمان ئەو کەسەیە کە لە ڕووناکیدا چەقۆت لێ دەدات.” یەکێتی ئەمڕۆ ڕێک ئەم ڕۆڵە دەگێڕێت؛ لە ڕووناکی و لەبەردەم کامێراکاندا هاوار بۆ مافی میللەت دەکات، بەڵام لە تاریکیی ژوورەکاندا، یارمەتیی هەمان ئەو دەسەڵاتە دەدات کە چەقۆ لە بژێوی و کەرامەتی خەڵک دەدات.

هەرێمی کوردستان کەوتە ناو گەورەترین زەلکاوی سیاسییەوە، کە حیزبێک بە ناوی شۆڕش و خەباتی گەلەوە، بووە شەریکی یەکەمی قۆرخکاری و گەندەڵی. تا ئەو کاتەی دەمامکی ئەم فریادڕەسە درۆینانە هەڵنەماڵرێت و خەڵک لێپرسینەوەیان لێ نەکات، ئەم هەرێمە تەنها وەک کارگەیەکی بازرگانی دەمێنێتەوە کە تێیدا پارتی و یەکێتی پێکەوە داهاتەکەی دەدزن و خەڵکیش بە دروشمی قەبە دەخەوێنن!

دەوڵەتی “دەستەکان” ، گۆڕستانی دەستوور!

ئەیوب جەبار نەسرەدین

ئەوەی ئەمڕۆ لە پەرلەمانی عێراق دەگوزەرێت، یاسادانان نییە، بەڵکو کودەتایەکی سپییە بەسەر کۆتاییەکانی دەوڵەتداری و مافی مرۆڤدا .

حەشدی شەعبی و میلیشیاکانی دەرەوەی یاسا، دوای ئەوەی بە زەبری چەک شەقام ئابووریی وڵاتیان قۆرخ کرد، ئێستا خەریکی قۆرخکردنی دوایین دامەزراوەن کە پەرلەمانە . ئەوان دەیانەوێت عێراق لە دەوڵەتێکی دەستوورییەوە، بگۆڕن بۆ “دەوڵەتی دەستەکان”، کە تێیدا گرووپە چەکدارەکان لە سەرووی سوپا، پۆلیس، دادگا، و تەنانەت خودی حکومەتیشەوە بن!

لە ڕێگەی لۆبییەکی چڕ و بەکارهێنانی سامانی گشتییەوە، ئەم گرووپانە بوونەتە خاوەنی زۆرینەیەک لە پەرلەمان کە لەسەر بنەمای ترس، بەرتیل، و کڕینی حیزبە سێبەرەکان دروست بووە. ئامانجی ئەم زۆرینەیە تەنها یەک شتە دەرکردنی یاسایەک کە دەسەڵاتی موتڵەق (ڕەها) بە میلیشیاکان بدات و بیانپارێزێت لە هەر لێپرسینەوەیەکی قانوونی یان نێودەوڵەتی. ئەگەر ئەم یاسایانە تێپەڕن ئەوە کردەوە تیرۆریستییەکان، ڕفاندنەکان لە کەرکوک، ئەشکەنجەدانەکان لە زیندانە نهێنییەکان، و هەڵکوتانە سەر ماڵ و موڵکی خەڵک، لە جیاتی ئەوەی تاوان بن دەبنە “ڕێوشوێنی یاسایی بۆ پاراستنی ئاسایشی نیشتمانی” ئەمە واتە ڕادەستکردنی چارەنووسی سی و پێنج ملیۆن مرۆڤ بە دەست چەند جەنەڕاڵێکی میلیشیایی.

باشە ئەگەر پەرلەمان کە نوێنەری گەلە و دەسەڵاتی لێکۆڵینەوە و گرتن بداتە دەست هێزێکی دەرەوەی دادگاکان، ئیتر وەزارەتی ناوخۆ و سیستەمی دادوەری ئیشیان چییە؟ ئاخر کام لۆژیک قبوڵی دەکات هێزێک ببێتە حاکمی ڕەها بەسەر وڵاتێکەوە، کە خۆی تۆمەتباری یەکەمە بە پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ و کوشتنی دەنگی ئازاد لەسەر شەقامەکان؟ لەولاشەوە ئەی ئەو نوێنەرانەی کورد (نوێنەرانی هەردوو حیزبی دەسەڵاتدار)، کە گوایە بۆ پاراستنی مافی نەتەوەیەک چوونەتە بەغدا، بۆچی لە بەرامبەر ئەم کودەتا قانوونییەدا بێدەنگن؟ وەڵامەکە سادەیە بۆ ئەوان پەرلەمان تەنها بۆرسەیەکی بازرگانییە؛ ئەوان ئامادەن دەنگ بە هەر یاسایەکی دیکتاتۆریانەی حەشد بدەن، بەو مەرجەی نەوتەکەیان، دەروازە سنوورییەکانیان، و گرێبەستی کۆمپانیاکانیان لە هەرێم لێ تێک نەدرێت!

“سامناکترین شێوازی دەسەڵات ئەوەیە کە تێیدا تاوانباران دەبنە نوێنەری قانوون، و قوربانییەکانیش دەبنە یاساشکێن.” ئەمڕۆ لە عێراقدا، پەرلەمان خەریکە بکوژ و ڕفێنەرەکان دەکاتە پارێزەری قانوون، و هەر هاوڵاتییەکیش کە مافی خۆی بوێت، دەکرێتە تاوانبار و تیرۆریست …!

بەغدا پارە دەداتە میلیشیاکان و مووچەی کورد دەبڕێت!

هێمن غەریب ڕەحمان

ئەگەر سەیری سیستەمی دارایی و حوکمڕانیی عێراق بکەیت، دەبینیت کە وشەی “فیدراڵیزم” تەنها گاڵتەجاڕییەکە بۆ شاردنەوەی سیاسەتێکی شۆڤێنیانە و تائیفی. حکومەتی عێراق، کە خۆی بە نوێنەری تەواوی عێراقییەکان دەزانێت، بودجەی دەوڵەت وەک چەکێک بەکاردەهێنێت: بە لایەکدا ملیاران دۆلار دەڕێژێتە سەر حەشدی شەعبی و میلیشیا چەکدارەکان بۆ بەهێزکردنی هەژموونی تایەفەگەری، و لە لایەکی تریشەوە بەردەوامە لە بڕین و ڕاگرتنی مووچەی فەرمانبەرانی سادەی هەرێمی کوردستان بە بیانووی جۆراوجۆر. ئەمە کێشەیەکی تەکنیکی نییە، بەڵکو سزایەکی بەکۆمەڵ و برسییکردنێکی ڕێکخراوە بۆ ملکەچپێکردنی قەوارەی هەرێم. تەنها لە ساڵی ٢٠٢٥دا، فەرمانبەرانی کورد تەنها ١٠ مووچەیان وەرگرت، و مووچەکانی مانگی ١١ و ١٢ تا ئێستاش (لە ساڵی ٢٠٢٦دا) چارەنووسیان نادیارە.

حکومەتی بەغدا هەمیشە دادگای فیدراڵی و یاسای بودجە دەکاتە قەڵغان بۆ پەردەپۆشکردنی ئەم تاوانە مرۆییە. وەزارەتی دارایی عێراق بانگەشەی ئەوە دەکات کە ناردنی پارە بۆ هەرێم ڕادەگرێت چونکە حکومەتی هەرێم (KRG) “داهاتی نەوتی و نانەوتی ڕادەستی خەزێنەی فیدراڵی نەکردووە” یان “پشکی خۆی لە بودجەی ٢٠٢٥ تێپەڕاندووە”. بەڵام با بپرسین: ئایا مامۆستایەک لە سلێمانی یان پەرستارێک لە هەولێر بەرپرسیارە لە گرێبەستە نەوتییە ژێربەژێرەکانی پارتی و یەکێتی یان قاچاخچێتیی مەرزەکان؟ خودی بڕیارەکەی دادگای فیدراڵیش دەڵێت دەبێت مووچەی فەرمانبەرانی کورد جیابکرێتەوە لە کێشە سیاسییەکان و نابێت وەک کارتی فشار بەکاربهێنرێت، بەڵام بەغدا هەرگیز پابەندی ئەم بڕیارە نەبووە و بەردەوام قووتی خەڵک دەکاتە ئامرازی تۆڵەسەندنەوە.

هەرچەندە سیاسەتەکانی بەغدا دڕندانەن، بەڵام ناکرێت دەسەڵاتدارانی کورد (پارتی و یەکێتی) لەم کارەساتە بێبەری بکرێن. بەرپرسانی هەرێم بەردەوام گلەیی لە عێراق دەکەن و بڕینی مووچە بە “پێشێلکاریی دەستووری” ناودەبن ، بەڵام لە هەمان کاتدا ئامادە نین داهاتی ناوخۆ و خاڵە سنوورییەکانی خۆیان بە شەفافی ڕادەست بکەن تا بیانوو لە دەست بەغدا دەربهێنن. کاتێک بەغدا نیوەی پشکی بودجەی هەرێم (نزیکەی ١٨ تریلیۆن دینار) دەبڕێت لە بری ئەو داهاتەی کە دەبوو هەرێم ڕادەستی بکات، ئەوەی باجەکەی دەدات تەنها هاوڵاتیی هەژارە، نەک ئەو ئۆلیگارشییانەی کە خاوەنی کۆمپانیا زەبەلاحەکان و بانکەکانن (وەک پڕۆژەی “هەژماری من” کە خەڵک ناچار دەکرێت پارەکانی تێدا دابنێت).

ئەمە ئەو وێرانەیەیە کە کورد تێیکەوتووە؛ لەلایەک شۆڤێنیزمی بەغدا بە پارەی دەوڵەت میلیشیاکان قەڵەو دەکات بۆ لێدان لە هەرێم، و لەلایەکی تریشەوە مافیاکانی ناوخۆ داهاتی نیشتمان دەدزن و خەڵکەکەیان لە ژێر ڕەحمەتی بەغدادا جێدەهێڵن.

پارەی خەڵک بۆ کوێ دەچێت؟

بەڵێن جەمال بابەکر

لە وڵاتێکدا کە زۆرینەی خەڵکەکەی بەدەست بێکاری و نەبوونی خزمەتگوزارییەوە دەناڵێنن، گەورەترین پرسیاری بێ وەڵام ئەوەیە: “ئەو هەموو ملیارەها دۆلارەی بودجەی گشتی بۆ کوێ دەچێت؟” کاتێک سەیری میکانیزمەکانی پارەدارکردنی حەشدی شەعبی لە عێراق دەکەین، تێدەگەین کە چۆن دەوڵەت پارەی باجدەران و داهاتی نەوت بەکاردەهێنێت بۆ بەخێوکردنی ئیمپراتۆریەتێکی سەربازیی بێ چاودێر، کە بودجەکەی دەگاتە زیاتر لە ٢.٧ ملیار دۆلار لە ساڵێکدا ! ئەم پارە خەیاڵییە لە خەزێنەی دەوڵەتەوە دەڕژێتە گیرفانی میلیشیاکان، لە کاتێکدا مووچەی مامۆستایەک یان پزیشکێک بە مانگ دوادەکەوێت.

کێشە گەورەکە لە قەبارەی پارەکەدا نییە بەتەنها، بەڵکو لە “نەبوونی تەواوەتیی شەفافیەتی دارایی” و لاوازیی بەرپرسیارێتیی گشتییدایە. بەپێچەوانەی وەزارەتەکانی تری وەک بەرگری و ناوخۆ کە تا ڕادەیەک وردبینی لە خەرجییەکانیاندا دەکرێت، بودجەی حەشدی شەعبی هیچ جۆرە وردبینی و چاودێرییەکی کاریگەری لەسەر نییە. وەزارەتی دارایی عێراق مانگانە ڕاپۆرتی خەرجیی دامەزراوەکانی دەوڵەت بڵاودەکاتەوە، بەڵام خەرجییەکانی حەشد بە شێوەیەکی گوماناوی تێیدا ونە. تەنانەت ژمارەی ڕاستەقینەی چەکدارەکانیشیان نادیارە؛ حکومەت بە فەرمی نزیکەی ٢٣٨ هەزار مووچە دەداتە حەشد ، لە کاتێکدا داتای دروست نییە کە ئەو ژمارەیە ڕاست بێت یان تەنها “مووچەخۆری بن دیوار” و ناوی ساختە بن بۆ دزینی پارەی زیاتر. ئەم تاریکستانە داراییە ڕێگە بە سەرکردە میلیشیاکان دەدات کە پارەی گشتی بۆ کڕینی چەک، دروستکردنی تۆڕی بازرگانیی تایبەت، و کۆنترۆڵکردنی ئەنجامەکانی هەڵبژاردن بەکاربهێنن.

لەولاشەوە، ئەم پاشاگەردانییە داراییە خەریکە تەواوی سیستەمی ئابووریی عێراق دەخاتە مەترسییەوە. بەهۆی گەندەڵی و تێکەڵبوونی پارەی ئەم میلیشیایانە بە سیستەمی بانکیی عێراق (وەک بانکی ڕافیدەین)، زۆرجار سزاکانی گەنجینەی ئەمریکا دەبنە هۆی ڕاگرتنی حەواڵە و دواکەوتنی پارەکان. واتە تاڵانکارییەکانی حەشد نەک هەر قوتی خەڵکیان دزیوە، بەڵکو دەتوانن لە هەر ساتێکدا ئابووریی وڵات ئیفلیج بکەن. ئەی لێرەدا دەسەڵاتی کوردی (پارتی و یەکێتی) چی دەکەن؟ لەبری داواکردنی شەفافیەت و ڕێگریکردن لەم دزییە گەورەیە، ئەوان بەردەوامن لە کێشە لەسەر پشکی خۆیان و کڕنۆشبردن بۆ هەمان ئەو هێزانە، تەنها بۆ ئەوەی کۆمپانیاکانیان لەم “کێکی گەندەڵی”یەدا بێبەش نەبن!

بیرمەندی ئابووری فرێدریک هایک دەڵێت: “کاتێک حکومەت کۆنترۆڵی پارە دەکات بەبێ ئەوەی خەڵک بزانێت چۆن خەرج دەکرێت، ئەوە سەرەتای دروستبوونی کۆیلایەتییەکی مۆدێرنە.” ئەمڕۆ لە عێراقدا، خەڵک کۆیلەی سیستەمێکە کە پارەکەی خۆی لێ دەستێنێت و بە نادیاری دەیداتە دەست ئەو چەکدارانەی کە شەقامەکانیان پێ تۆقاندووە.

ئەو ڕۆژە متمانەی گشتی وێران بوو، کە گیرفانی دەوڵەت بووە قاسەی تایبەتی میلیشیاکان. تا ئەو کاتەی نەزانرێت پارەی باجدەران و نەوتی ئەم وڵاتە لە کام ژووری تاریکدا و بەسەر چ چەکدارێکدا دابەش دەکرێت، هەرگیز ناتوانین باس لە بوونی دەوڵەت، خزمەتگوزاری، یان مووچەیەکی دادپەروەرانە بکەین بۆ هاوڵاتیی ڕەشۆکی!