دیموکراسییەک لە ژێر گەمارۆی چەکداراندا

ئاکام خالید

گۆڕەپانێک کە تێیدا یاریزانەکان باسی یاساکانی یاری دەکەن و ناوبژیوانانیش فیکە لێدەدەن، بەڵام لە دەرەوەی یاریگاکە و لەسەر سکۆیەکان، چەندین دەستەی چەکدار وەستاون کە هەر کاتێک ئەنجامەکە بە دڵی ئەوان نەبێت، دەستبەجێ یاریگاکە دەکەنە ئامانجی تفەنگەکانیان و یاریزانەکانیش ناچار دەکەن ئەنجامەکە بە دڵی ئەوان بگۆڕن! ئەمە ڕێک ئەو گاڵتەجاڕییەیە کە ئەمڕۆ بە ناوی دیموکراسییەوە لە عێراقدا بەڕێوە دەچێت؛ دەوڵەتێک کە چەکەکانی حیزب و میلیشیاکان هێندە گەمارۆیان داوە، ئیتر هیچ دامەزراوەیەک، لە پەرلەمانەوە تا دادگاکان، توانای ئەوەی نییە بڕیار لە داهاتووی خۆی بدات و بەتەواوی بووەتە دیلی ئیرادەی هێزە تاریکەکان!

لەم وێرانەیەدا، سندوقەکانی دەنگدان و دەستوور تەنها پەردەیەکن بۆ شاردنەوەی ئەو حەقیقەتە تاڵەی کە هێزی ڕاستەقینە لە دەستی هەڵبژێردراواندا نییە، بەڵکو لە دەستی ئەو سەرکردە چەکدارانەدایە کە ئابووریی سێبەر و داهاتی دەروازە سنوورییەکان بەڕێوە دەبەن. کاتێک دەوڵەت ناتوانێت کۆنترۆڵی چەک بکات و حکومەتی ئیفلیجکراویش دەبێتە پاشکۆی بڕیارەکانی ژێر مێزی میلیشیاکان، ئیدی باسی سەروەری دەبێتە سووکایەتییەک بە عەقڵی هاوڵاتی. ئەمە دیموکراسی نییە، بەڵکو حوکمی زۆرەملێیە کە تێیدا تاڵانچییەکان مۆڵەتی کوشتن و دزینیان پێدراوە و هەر دەنگێکی ناڕازیش بە دادگای کارتۆنی و پەڕاوی دروستکراو بێدەنگ دەکرێت!

ڤلادیمێر لینین دەڵێت: “درۆیەک کە زۆر دووبارە بکرێتەوە، دەبێتە حەقیقەت”! ئەم خوێندنەوەیە ڕێک پێناسەی ئەو پرۆپاگەندەیەیە کە نوخبەی حوکمڕانی ئێرە بەردەوام دەرخواردی خەڵکی دەدەن؛ هاوشێوەی ئەو دۆخەی کە لە ڕژێمە تۆتالیتارەکاندا هەبوو، کاتێک دەسەڵاتداران بەردەوام باسیان لە ئازادی و سەروەری دەکرد، لەکاتێکدا هەموو کوچە و کۆڵانێک پڕ بوو لە پۆلیسی نهێنی و گرووپی چەکدار کە هەناسەیان لە خەڵک بڕیبوو! ئەمڕۆ لە عێراقیشدا هەمان ئەو درۆ گەورەیە دووبارە دەکرێتەوە؛ لەسەر شاشەی تەلەفزیۆنەکان باسی دەوڵەتی دامەزراوەکان دەکرێت، بەڵام لە واقیعدا کۆمپانیاکانی حیزب و میلیشیاکان نیشتمانیان قۆرخ کردووە و دیموکراسییان کردووەتە تەنها وشەیەکی بێگیان بۆ پەردەپۆشکردنی شکستی خۆیان!

لەم فەزایەدا، دەزگاکانی دەوڵەت نەک بۆ خزمەتکردن، بەڵکو بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی ئەو هێزانە کار دەکەن کە چەکیان لەسەر سەری نیشتمان داناوە. هەر چالاکوانێک یان ڕۆژنامەنووسێک پەنجە بخاتە سەر سامانی ونبوو یان ڕەخنە لەم قۆرخکارییە بگرێت، دەستبەجێ ڕووبەڕووی سەرکوتکردنی مەدەنی و تیرۆری دەروونی دەبێتەوە. دەوڵەت لێرەدا بووەتە بووکەڵەیەک کە چەکدارەکان دەماریان گرتووە، و هەموو هەڵبژاردنێکیش تەنها بۆ ئەوەیە کە شەرعییەت بە مانەوەی ئەم ستەمکارییە بدرێتەوە.

ئەی ئەو گەنجانەی کە لە شەقامە داڕماوەکاندا هەست بەم سووکایەتییە دەکەن، ئەی ئەو قەڵەمانەی کە لەژێر سێبەری تفەنگەکاندا خەبات دەکەن، و ئەی تەواوی ئەو هاوڵاتییانەی کە داهاتووتان لێ زەوت کراوە! کاتی ئەوە هاتووە دەمامکی ئەم دیموکراسییە ساختەیە دابدڕین و ئەو درۆیە ڕەت بکەینەوە کە گوایە دەوڵەت هێشتا بوونی هەیە. ئەم دەسەڵاتە ترسنۆکە کە خۆی لە پشتی چەک و میلیشیاکانەوە حەشار داوە، لە بێزاری و ئیرادەی ئێوە زۆر زیاتر دەترسێت تا لە هەر شتێکی تر، چونکە مێژوو سەلماندوویەتی کاتێک گەلێک بڕیاری شکانەوەی کۆت و زنجیرەکانی دەدات، هیچ هێزێکی چەکدار ناتوانێت لەبەردەم گەردەلوولی تووڕەییدا خۆی بگرێت!

گەندەڵی وەک شانۆگەری

ژیر نەجم

کاتێک سەرۆکوەزیران عەلی فالح کازمی زەیدی دەمامکی پاڵەوانێکی نەبەردی دژە-گەندەڵی دەپۆشێت و دەست دەکات بە دەستگیرکردنی چەند بەرپرسێک، ڕێک هەست دەکەیت سەیری درامایەکی هەرزانی تەلەفزیۆنی دەکەیت کە پێشتر کۆتاییەکەی دەزانیت. ڕاگەیاندنی دەستگیرکردنی مەناف عەبدولمونعیم لەسەر دیارنەمانی ١١٥ ملیار دینار و عەدنان جومەیلی بەو هەموو زێڕ و دۆلار و موڵکانەوە، تەنها ئاسانترین بەشی یارییەکەیە بۆ خەڵەتاندنی ڕای گشتی و بێدەنگکردنی شەقام. ئەگەر بە چاوی شیکارییەکی قووڵی هاوشێوەی وتارەکانی بی بی سی و سی ئێن ئێن سەیری ئەم دیمەنە بکەین، ئەمە دادپەروەری نییە، بەڵکو پرۆسەیەکە بۆ ڕاگەیاندنی کۆتاییهاتنی تەمەنی ئەو دزانەی کە ئیتر هیچ باوکێکی ڕۆحی لە ناوچەی سەوزدا بەرگرییان لێ ناکات.

ئەم بەرپرسانە لە بۆشاییدا ئەو هەموو سامانەیان کۆنەکردووەتەوە، بەڵکو بەرهەمی هەمان ئەو سیستەمە ئیفلیجەن کە خودی سەرۆکوەزیران و هاوپەیمانەکانی پاسەوانیی لێ دەکەن. بۆیە هێنانە سەر شاشەی ئەم قوربانییە بێپشتەوانانە، تەنها هەوڵێکی بێهودەیە بۆ شاردنەوەی تاڵانکارییە گەورەکانی باڵادەستەکان و پاکتاوکردنی حیساباتە کۆنەکان.

ئەم جۆرە دادپەروەرییە میزاجییە نەک هەر متمانە ناگەڕێنێتەوە، بەڵکو گەورەترین سووکایەتییە بە عەقڵی ئەو هاوڵاتییانەی کە ڕۆژانە لەژێر باری قەیرانەکاندا دەهاڕڕێن. جێگەی پێکەنینە دەسەڵاتداران دەیانەوێت چەپڵە بۆ سیستەمێک لێبدەین کە ڕێگە دەدات بریکارێکی وەزارەت دەیان خانوو و ملیۆنان دۆلار ببات، پاشان کاتێک پێویستی بە دروستکردنی پاڵەوانێکی ساختە دەبێت، دەیخاتە زیندانەوە بۆ ئەوەی شەرعییەت بە خۆی بدات. ئەمە پێمان دەڵێت کە لەم وڵاتەدا تاڵانکردنی سامانی گشتی تاوان نییە ئەگەر لەژێر سێبەری حیزبە گەورەکاندا بکرێت، بەڵکو تاوانەکە تەنها ئەوەیە کە پشکی گەورەکان نەدەیت و بە تەنها نانەکە بخۆیت. چاکسازیی ڕاستەقینە هەرگیز بە ڕاوکردنی چەند ماسییەکی بچووک دەست پێناکات، لە کاتێکدا نەهەنگەکان لە کۆشکەکانیاندا خەریکی واژۆکردنی گرێبەستی گەورەترن بۆ داهاتوو. تا ئەو کاتەی یاسا نەتوانێت بچێتە ناو کۆشکە پارێزراوەکانی لوتکەی دەسەڵاتەوە، ئەم هەڵمەتانە تەنها وەهمێکی میدیایین بۆ شۆردنەوەی تاوانەکان و هێنانەپێشەوەی نەوەیەکی نوێ لە گەندەڵکاران.

هەر دۆسیەیەکی گەندەڵی زیاتر لەوە ئاشکرا دەکات کە چاوەڕوان دەکرا؟

ڕەوەند ڕەحیم

لەم وڵاتەدا کاتێک لێکۆڵینەوە لەسەر دۆسیەیەکی دیاریکراوی گەندەڵی دەست پێدەکات—بۆ نموونە دزینی بڕە پارەیەک لە فەرمانگەیەک یان سەرپێچییەک لە گرێبەستێکدا—هێندە نابێت دیمەنەکە بە تەواوی دەگۆڕێت. کتوپڕ لێکۆڵەرەکان خۆیان لەبەردەم شاخێک لە پارەی کاش، دەیان تاپۆی خانوو و شوقەی لوکس، کۆگای زێڕ و هێزێکی گەورە لە سەیارەی مۆدێل بەرزدا دەبیننەوە کە هیچ تناسبێکی لەگەڵ تۆمەتە سەرەتاییەکەدا نییە. ئەم فراوانبوونە کتوپڕەی دۆسیەکان ڕێکەوت نییە، بەڵکو پەردە لەسەر ڕاستییەکی زۆر ترسناکتری جیهانی ژێرەوەی گەندەڵی لادەدات.

ئەم دیاردەیە پێمان دەڵێت کە گەندەڵی لای ئێمە وەک “سەهۆڵبەندانی ناو دەریا” وایە؛ ئەوەی لە سەرەوە دەبینرێت تەنیا سەرەقەڵەمێکی بچووکە، بەڵام جەستە سەرەکییەکە لە ژێر ئاودا حەشار دراوە. کاتێک تاڵە دەزوویەک ڕادەکێشیت، تۆڕێکی قووڵ و تێکچنراو لە تاوان و بەرژەوەندیی هاوبەش بەدوای خۆیدا دەهێنێت. ئەمەش بەڵگەی ئەوەیە کە سیستمی چاودێریی دارایی لە بنەڕەتدا کوێرە؛ چونکە ئەگەر چاودێرییەکی ڕاستەقینە لەسەر جووڵەی پارە و گەشەکردنی سامانی بەرپرسان هەبووایە، نەدەبوو دەزگاکان چاوەڕێی کەوتنی تۆمەتبارێک بکەن تا ئینجا بزانن خاوەنی چ گەنجینەیەکی قاروونە.

ئەم دۆخە پشکنینە پشتبەستووە بە “شۆک” نیشانەی ئەوەیە کە مۆنیتەرکردنی دارایی  تەنیا لەسەر کاغەز هەیە. سیستمەکە کاتێک دەجووڵێت کە تەقینەوەیەک ڕوودەدات، نەک لە ڕێگەی بەدواداچوونی ڕۆژانە و بەردەوام. تا کاتێک کە لێکۆڵینەوەکان لە چوارچێوەی کەسەکاندا بمێننەوە و نەبنە هۆی گۆڕینی ڕیشەیی لە شێوازی چاودێریکردنی بانکەکان، بازاڕی زەوی و زار، و دارایی بەرپرسان، هەر دۆسیەیەکی نوێ کە دەکرێتەوە تەنیا دەبێتە دڵۆپێک لە دەریایەک. هەر کاتێکیش دەست بۆ دۆسیەیەکی بچووک برا، دەبێت چاوەڕوانی ئەوە بین کە دەیان چەتەخانە و هێلانەی تری مافیایی لە پشتەوە ئاشکرا ببن.

هەرێمێک لەسەر دەریای نەوت و دونیایەک لە دڵەڕاوکێ!

ڕاستگۆ محمد سەعید

گەر مرۆڤێک لە هەسارەیەکی ترەوە بێتە ئەم هەرێمە و سەیری ئامارەکان بکات، سەری سوڕدەمێنێت. وڵاتێک کە نەوتی هەیە، گازی هەیە، ڕووباری هەیە، زەویی کشتوکاڵیی هەیە، بەڵام کاتێک سەیری دەموچاوی هاوڵاتییەکانی دەکەیت، وەک ئەوە وایە لە بیابانێکی وشک و بێ ئاودا بژین! ئەمە ئەو موعجیزە پێچەوانەیەیە کە کابینە ماوەبەسەرچووەکەی مەسرور بارزانی بۆی دروست کردووین؛ هەرێمێک کە زۆر دەوڵەمەندە لە سامان، بەڵام هەژارترین وڵاتی سەرزەوییە لە “دڵنیایی”دا.

هاوڵاتیی ئێمە ڕۆژانە کە لە خەو هەڵدەستێت، وەک ئەوەی لەناو کێڵگەیەکی میندا پیاسە بکات، دەبێت کۆمەڵێک پرسیار لە خۆی بکات کە هەرگیز وەڵامەکانیان نازانێت: مووچە کەی دێت؟ ئایا پارە لە بەغداوە گەیشت؟ ئایا ئەمرۆ حکومەت دادەمەزرێت یان نا؟ ئایا کێشەکانی ناوخۆ ناتەقنەوە؟ لەکاتێکدا کابینەکەی بارزانی هەمیشە بانگەشەی “کوردستانێکی بەهێز” دەکات، کەچی خەڵکەکەی تەنانەت ناتوانن بۆ دوو هەفتەی داهاتووی ژیانیان پلانێک دابنێن، چونکە هیچ شتێک لەم هەرێمەدا پێشبینیکراو نییە.

ڕاستییەکی تاڵ هەیە کە دەبێت ئەم دەسەڵاتە ماوەبەسەرچووە گوێی لێ بێت: گەورەترین کەمی و کورتهێنان لەم وڵاتەدا کێشەی کارەبا، نەوت، یان تەنانەت پارەش نییە. گەورەترین قەیران لێرەدا نەمانی “پێشبینیکردن و سەقامگیرییە” مرۆڤ دەتوانێت لەگەڵ هەژاری ڕابێت ئەگەر بزانێت کەی و چۆن چارەسەر دەبێت، بەڵام ناتوانێت لەگەڵ حکومەتێکدا بژی کە بڕیارەکانی وەک کەشوهەوای بەهار وان؛ لە پڕێکدا هەورە و لە ساتێکدا باران!

ئێمە وەک سەرنشینی کەشتییەک واین کە ژێرزەمینەکەی پڕە لە زێڕ، بەڵام کاپتنەکەی، کە کابینەی ماوەبەسەرچووە، قیبلەنومای لەدەستداوە. لە جیاتی ئەوەی کەشتییەکە بباتە کەنارێکی ئارام، ڕۆژانە تەنها خەریکی ژماردنی زێڕەکانە لە ژوورەکەی خۆیدا، لە کاتێکدا سەرنشینەکان لەسەر پشتی کەشتییەکە لە ترسی خنکان خەریکە دڵیان دەوەستێت. هەموو ئەم دڵەڕاوکێیە و نەبوونی ئاسۆیەک بۆ سبەینێ، تاوانێکە ڕاستەوخۆ دەچێتە ئەستۆی ئەوانەی کە وڵاتیان کردووەتە تاقیکەگەیەک بۆ کڕینەوەی کاتی سیاسی لەسەر حسابی دەروونی خەڵک.

ڕووناکی بۆ شەقامەکان، تاریکی بۆ گیرفانەکان

هەڵۆ ئیسماعیل

حکومەتەکەمان وەکو پزیشکى نەزانە کە بە ئەنقەست گورچیلەی نەخۆشەکەی لەکار دەخات و دەرمانی لێ قۆرخ دەکات، پاشانیش بە پارەیەکی خەیاڵی ئامێری غەسلی گورچیلەی پێ دەفرۆشێتەوە و داوای سوپاسگوزاریشی لێ دەکات لەپای ئەوەی کە “ژیانی ڕزگار کردووە”. ئەمە ڕێک مامەڵەی حکومەتی هەرێمە لەگەڵ دۆسیەی وزە و پڕۆژەی “ڕووناکی”. مشتومڕی ڕاستەقینە لەسەر ئەوە نییە کە ئایا ئەم پڕۆژەیە بوونی هەیە و گلۆپەکان هەڵدەکات یان نا؛ کێشە گەورەکە ئەوەیە کە چۆن دەسەڵاتێک سامانی ژێر زەوی و سەرزەویی ئەم خاکەی قۆرخ کردووە، ئێستاش دەیەوێت بە ناوی چاکسازی و پێدانی کارەبای ٢٤ کاتژمێرییەوە، هەمان ئەو وزەیەی کە موڵکی گشتییە، بە نرخی بازرگانی بە خاوەنە ڕاستەقینەکانی بفرۆشێتەوە. ئەوان قەیرانی تاریکییان بەرهەمهێنا، ئێستاش چارەسەرە ساختەکەیان کردووەتە بازاڕێکی نوێ بۆ تاڵانکردن.

 “بەهێزترین کەس هەرگیز هێندە بەهێز نییە کە هەمیشە گەورە بێت، مەگەر ئەوەی هێزەکەی بکاتە ماف، و گوێڕایەڵی خەڵکیش بکاتە ئەرک . ئەمە هەمان ئەو سیاسەتەیە کە لە شیلی لە سەردەمی پینۆشێت جێبەجێ کرا، کاتێک خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکانیان کردە مۆنۆپۆلی نوخبەی دەسەڵاتدار و بە ناوی پێشکەوتنەوە خەڵکیان ڕووتاندەوە و وایانکرد هاووڵاتی باجپێدان بە ئەرکی نیشتمانی تێبگات. بەڵام ئەم تاڵانچییانەی ئێمە، لە جیاتی ئەوەی شەفافیەت لە داهات، تێچووی بەرهەمهێنان، دابەشکردن و نرخی وزەدا بخەنە ڕوو، پڕۆژەیەکی وەک ڕووناکییان کردووەتە ئامرازێکی نوێ بۆ بەهێزکردنی کۆمپانیا حزبییەکان. دەسەڵاتێک کە ئامادە نییە بچووکترین زانیاری لەسەر داهاتی نەوتی دزراو و چارەنووسی هەناردەکردنی داهاتووی وزە ئاشکرا بکات، چۆن دەتوانێت بانگەشەی ئەوە بکات کە ئەم پڕۆژەیە بۆ خزمەتی گشتییە؟

لە ڕاستیدا، ئەوەی لە ژێر پەردەی “ڕووناکی”دا دەگوزەرێت پێدانی خزمەتگوزاری نییە، بەڵکو سەپاندنی باجی ناڕەوایە. ئەوان دەیانەوێت ئەو پارەیەی کە پێشتر لە قاچاخچێتی سنوور و فرۆشتنی نەوتدا دەستیان دەکەوت و ئێستا لێیان بڕاوە، ڕاستەوخۆ لە ڕێگەی پێوەری زیرەک و پسوڵەی کارەباوە لە گیرفانی هاووڵاتییانی بڕفێنن. ئەوان نایانەوێت هاووڵاتی سوود لە سامانی وزەی وڵاتەکەی ببینێت، بەڵکو دەیانەوێت ببنە بازرگانی تاککەسیی ئەو کارەبایەی کە بە غازی سروشتیی خەڵک خۆی بەرهەم دەهێندرێت.

کێ پاسەوانی خەزێنەکە بوو؟

سەلاح حسن محمد

کاتێک دۆسیەی دزینی پتر لە ١١٥ ملیار دینار لە هێڵە ئاسمانییەکانی عێراق بە تۆمەتی سەرەکیی بەڕێوەبەری گشتیی کۆمپانیاکە، مەناف عەبدولمونعیم، دێتە سەر زمان، یان کاتێک دەبیستین لە دۆسیەکەی بریکاری پێشووی وەزارەتی نەوت، عەدنان جومەیلی، دەست بەسەر دەیان ملیۆن دۆلار، ٣١ ملیار دینار، ٧٠ خانوو و شوقە، ٢١ سەیارە و کێلۆکانی زێڕدا گیراوە، نابێت چاومان تەنیا لەسەر ناوی تۆمەتبارەکان بێت. پرسیارە گەورەکە و جێگەی سەرنجی ڕاستەقینە لێرەدایە: لە کاتی کۆکردنەوە و حەشارانی ئەم هەموو سەرمایە زەبەلاحەدا، دەزگا چاودێرییەکانی دەوڵەت لە کوێ بوون؟ کێ پاسەوانی خەزێنەی گشتی بوو؟

ئەم دۆسیانە پێش ئەوەی تاوانباربوونی چەند کەسێک بسەلمێنن، فەشەلی گەورەی ئەو دامەزراوانە دەسەلمێنن کە ئەرکیان پاراستنی سامانی گشتی و دۆزینەوەی سەرپێچییە داراییەکانە. ناکرێت لە وڵاتێکدا دەیان لێژنەی وردبینی، دیوانی چاودێریی دارایی، دەستەی دەسپاکی و لێژنەی پەرلەمانی هەبن، کەچی گەندەڵی بگاتە ئاستی کڕینی گەڕەکێک لە خانوو و کۆگایەک لە زێڕ و کەس پێی نەزانێت. ئەمە پێمان دەڵێت کە سیستمی چاودێری لە ناوەوە ڕزیوە؛ یان هێندە سەرەتایی و سستە کە توانای بینینی ئەم شاڵاوە گەورانەی نییە، یان بە ئەنقەست و لەژێر فشاری سیاسی و بەرتیلدا چاوی خۆی نوقاندووە.

ئەگەر دەزگا فەرمییەکان تەنیا کاتێک دەجووڵێنەوە کە کار لە کار ترازابێت و پارەکە غەیب بووبێت، ئەوا بوونی ئەو دامەزراوانە چیدیکە بەهایەکی نییە. چاکسازی لەوەوە دەست پێناکات کە کێ تێوەگلاوە، بەڵکو لەوەوە دەست پێدەکات کە ئەو سیستمی چاودێری و پشکنینە چاک بکرێتەوە کە ڕێگەی داوە جومگەیەکی وەک وەزارەتی نەوت یان فڕۆکەوانی مەدەنی ببێتە حەوزی مەلەکردنی چەتەکان. تا کاتێک دامەزراوە چاودێرییەکان لەژێر هەژموونی حیزب و کوتلە هێزداره‌کاندا بن و نەتوانن بە شێوەیەکی سەربەخۆ و پێشوەختە ڕێگری لە تاوان بکەن، خەزێنەی دەوڵەت هەمیشە وەک ماڵێکی بێدەرگا دەمێنێتەوە کە هەموان دەتوانن تێیدا ببڕن و بدزن.

گەندەڵی هەرگیز یەک کاراکتەری نییە

ڕێبەر عومەر

ئەوەی لەم ڕۆژانەدا لە عێراق دەبیسترێت، تەنیا ژمارە نین، بەڵکو گەمژەکردنی عەقڵی گشتییە. دەستگیرکردنی مەناف عەبدولمونعیم، بەڕێوەبەری گشتیی هێڵە ئاسمانییەکانی عێراق بە تۆمەتی دزینی پتر لە ١١٥ ملیار دینار، و دواتریش ئاشکرابوونی دۆسیەکەی عەدنان جومەیلی، جێگری پێشووی وەزیری نەوت—کە تێیدا دەست بەسەر ١٠ ملیۆن دۆلار، ٣١ ملیار دینار، ٧٠ خانوو و شوقە، ٢١ سەیارەی لوکس و ٣ کیلۆ زێڕدا گیراوە—شەقامی تووشی شۆک کردووە. میدیاکانی دەسەڵات وا پیشانی دەدەن کە پاڵەوانێکی نیشتمانی هاتووە و چەند دزێکی گرتووە، بەڵام حەقیقەتەکە لێرەوە دەست پێدەکات.

دزینی سەدان ملیار دینار و کڕینی ٧٠ خانوو و شوقە، بە دزییەوە و لەناو جانتایەکدا ناکرێت. ئەم قەبارە هێمنە لە تاوان، پێویستی بە دامەزراوە هەیە. بۆ ئەوەی پارەیەکی وا بجوڵێت، دەبێت زنجیرەیەک لە سیستمی ژمێریاری، لێژنەی کڕین، حەواڵەی بانکی، تێپەڕبوون لە تاقیگە و فلتەرەکانی پشکنین، و دەیان پلەی کارگێڕی چاویان نوقاندبێت یان شەشپشک مۆری فەرمییان لێدابێت. ناکرێت لایەنە پەیوەندیدارەکان پێمان بڵێن بریکارێکی وەزارەت یان بەڕێوەبەرێکی گشتی بە تەنیا و بەبێ ئاگاداریی وەزیر، سەرۆک حیزب، و دەزگا چاودێرییەکان بووەتە خاوەنی گەڕەکێک لە خانوو و کۆگایەک لە زێڕ.

تاقیکردنەوەی ڕاستەقینەی لێکۆڵینەوەکان لێرەدایە: ئایا ئەم دەستگیرکردنانە تەنیا بۆ بەتاڵکردنەوەی تووڕەیی خەڵکە و پاشان هێورکردنەوەی دۆخەکەیە، یان دەیانەوێت دەست ببەن بۆ ناو جەرگەی ئەو سیستمە کارگێڕی و حیزباتییەی کە ڕێگەی بە دروستبوونی ئەم مافیایانە داوە؟ ئەگەر لێکۆڵینەوە تەنیا لەسەر کەسەکان بێت و چاوپۆشی لەو دەزگایانە بکرێت کە زەمینەکەیان خۆش کردووە، ئەوا دڵنیابن سیستمی پشکپشکێنە دوای چەند مانگێکی تر، دەموچاوێکی نوێ لەسەر هەمان کورسی دادەنێت بۆ ئەوەی درێژە بە هەمان تەڵەکەبازی بدات. گەندەڵی لە عێراقدا ڕێکخراوە، بۆیە ڕووبەڕووبوونەوەکەشی دەبێت سیستماتیک بێت، نەک تەنیا نیشاندانی چەند سەرپێچییەکی شەخسی لە شاشەی تەلەفزیۆنەکانەوە.

بۆچی دەسەڵاتی کوردی ناکەوێت؟

ڕێبەر سەلیم

هاوکێشەی مانەوە لەسەر حسابی میللەت

لە هەموو فەلسەفەیەکی سیاسی و مێژوویی جیهاندا، کاتێک دەسەڵاتێک نوقمی قەیرانی دارایی، سیاسی، سەربازی و کۆمەڵایەتی دەبێت، تەمەنی بەرەو کۆتایی دەچێت. بەڵام لەم هەرێمەی ئێمەدا هاوکێشەکە پێچەوانەیە! هەرچەندە گەندەڵی قووڵتر دەبێتەوە، دەسەڵات بێباکتر و پایەکانی قایمتر دەبن. ئەمە ڕێکەوت نییە، بەڵکو ستراتیژیەتێکی چەپەڵە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی مێشکی کۆمەڵگە.

یەکێک لە هەرە هۆکارە مەترسیدارەکانی ئەم بێباکی و مانەوەیە، دروستکردنی لەشکرێکە لە کۆیلەی چەورە و بەرژەوەندخواز لەژێر عەبا و بەرگی ئاییندا.
ئەم تاقمە، کە ناویان پیاوانی ئایینیە، لە ڕاستیدا زۆرینەیان تەنها فەرمانبەری حیزب و پاسەوانی بەرژەوەندییەکانی گیرفان و ئارەزووەکانی خۆیانن کە. کارەکانیان شەرعیەتدانە بە زوڵم لە کاتێکدا خەڵک لە برسان هاوار دەکات و دەسەڵات زولمیان لێ دەکات، ئەوان باسی سەبر دەکەن.
ئەوان دەقە شەرعییەکان ئەشێوێنن بە دڵی بەرپرسی حیزبی ڕاڤە دەکەن حەرام دەکەن بە حەڵاڵ و تاوان و دزی دەسەڵاتدار پاک دەکەنەوە.

کاری ئەوان ئەوەیە شەقامی ناڕازی سادە و باوەڕدار سارد بکەنەوە و پێیان بڵێن قبوڵکردنی زوڵم پاداشتی هەیە و نابێت ڕووبەڕووی وەلی ئەمرەکان ببنەوە و لەبەرامبەردا دەسەلاتیش کەم و کوڕیەکانیان نەک دائەپۆشێ بەڵکو دیفاعیشیان لێ ئەکەن.

گەورەترین خیانەت ئەوەیە، بە ناوی خوداوە شەرعیەت بە دزینی قووتی منداڵانی ئەم وڵاتە بدەیت.
سەیرەکە لەوەدایە، سەرەڕای ئەوەی ئەم دەمامکانە لادراون و ڕووی ڕاستەقینەی ئەم کاسبکارانە بۆ هەمووان ڕوون بووەتەوە، هێشتا کەسانێک هەن کوێرانە بەرگرییان لێ دەکەن!
مێشکیان شۆراوەتەوە بەجۆرێک وای لەم مرۆڤە سادەیە کردووە نەتوانێت جیاوازی لە نێوان پیرۆزیی ئایین و پیسیی بازرگانانی ئایین بکات.

یان ئەوەتا هەنێک لە شوێنکەوتووانیان بۆ پشکی بچووک یان لە ترسی لەدەستدانی پێگەی کۆمەڵایەتی، چاو لە ڕاستییەکان دادەخەن.
ئەم دەسەڵاتە ناکەوێت تا ئەو کاتەی ئایین لە چنگی ئەم مشەخۆرانە ڕزگار نەکرێت چونکە سۆزی میللەت ئەجوڵێنرێت لە ژێر پەردەی دیندا کەوەک خۆی وەرنەگیرێ .
ناکەوێت تا ئەو کاتەی جەماوەر تێنەگات کە ڕەخنەگرتن لە مەلایەکی گەندەڵ، ڕەخنەگرتن نییە لە خودا، بەڵکو ڕووبەڕووبوونەوەی گەورەترین مەکینەی چەواشەکاریی حیزبە.
کاتێک کۆمەڵگە فێربوو سەیری گیرفانی مەلا و سەیارەی بەرپرس بکات نەک قسە لوسەکانیان، ئەو کاتە پایەکانی ئەم دەسەڵاتە لەرزۆک دەبن و هاوکێشەکە ڕاست دەبێتەوە.

زێڕی کوشندە، دەوڵەتی فشەڵ

زانیار ڕێبوار

ئەوەی چەکێکی پڕ لە فیشەک بدەیتە دەست منداڵێکی تووڕە لەناو ژوورێکی پڕ لە خەڵکدا، و چاوەڕێ بکەیت کە ئارامی و ئاسایش بپارێزێت؛ هەرێمی کوردستانیش ڕێک بەمجۆرە مامەڵە لەگەڵ سامانی سروشتیی خۆیدا دەکات. کاتێک نیشتمانێک لەسەر دەریایەک لە نەوت و غاز دانیشتبێت، بەڵام خاوەنی هیچ دادگایەکی سەربەخۆ، پەرلەمانێکی چاودێر، یان دەزگایەکی نیشتمانیی بێلایەن نەبێت، ئەوا ئەو سامانە نابێتە هۆی دروستکردنی قوتابخانە و نەخۆشخانە؛ بەڵکو دەبێتە هۆی دروستبوونی میلیشیا، دەسەڵاتی بنەماڵە، و ململانێی خوێناوی. لەم جۆرە کۆمەڵگایەدا، دەوڵەمەندیی خاکەکە نەک هەر نابێتە مایەی خۆشگوزەرانی بۆ هاوڵاتی، بەڵکو دەبێتە گەورەترین نەفرەت کە تێیدا تاڵانچییەکان بۆ پاراستنی پشکی خۆیان لە تاڵانییەکە، ئامادەن تەواوی وڵاتەکە بسوتێنن.

ئەم وێرانکارییە، دەرەنجامی هەژاری نییە، بەڵکو دەرەنجامی ئەو زەلکاوە سیاسییەیە کە دامەزراوەکانی تێدا نوقم کراوە. کاتێک نەوت دەردەهێنرێت بەڵام یاسایەک نییە بڵێت داهاتەکەی چۆن خەرج دەکرێت، ئەو نەوتە ڕاستەوخۆ دەچێتە ناو گیرفانی حیزب و دەبێتە پارە بۆ کڕینی چەک و دروستکردنی سوپای ئەلکترۆنی بۆ کپکردنی دەنگی ناڕازی. لەبری ئەوەی ئابوورییەکە گەشە بە چینی ناوەڕاست بدات، ئابووری سێبەر و قۆرخکاری بازاڕ دروست دەکات کە تێیدا چەند کۆمپانیایەکی سەر بە دەسەڵات هەموو شتێک کۆنتڕۆڵ دەکەن، لە دەرمانی نەخۆشخانەکانەوە تا دەگاتە هێڵی ئینتەرنێت. ئەمە دەوڵەتداری نییە، ئەمە دابەشکردنی نێچیرە لەناو دارستانێکدا کە تێیدا تەنها ئەو کەسانە دەژین کە خاوەنی چەک و هێزن.

“کاتێک دەسەڵات لە یاسا جیادەبێتەوە، ئیتر هیچ شتێک ناتوانێت ڕێگری بکات لەوەی کە خاوەن هێزەکان ببنە دڕندە.”) — ئەمەش ڕێک هەمان ئەو تراژیدیایەیە کە لە وڵاتانی وەک کۆنگۆ و ئەنگۆلادا ڕوویدا، کە پێی دەوترێت “نەفرەتی سەرچاوەکان” لەو وڵاتانەدا، بوونی ئەڵماس و نەوت لە جیاتی ئەوەی ببێتە هۆی پێشکەوتنی گەل، بووە هۆی شەڕی ناوخۆیی درێژخایەن و دروستبوونی دیکتاتۆریەتی دڕندە، چونکە هیچ دەزگایەک نەبوو کە بتوانێت حوکمڕانەکان لێپرسینەوە بکات. بەڵام دەسەڵاتدارانی ئێمە لە هەرێمی کوردستان لەمانیش فێڵبازترن؛ ئەوان شەڕی ناوخۆییان بە چەک وەستاندووە، بەڵام شەڕێکی نوێیان دەستپێکردووە لە ڕێگەی سەرمایەدارییەکی دڕندەوە کە تێیدا بەردەوام خەریکی سڕینەوەی یەکترن لەسەر داهاتی دەروازە سنوورییەکان و گرێبەستە شاراوەکان، لە کاتێکدا میللەتیش لە برسیێتیدا سەیریان دەکات.

لەم تەماشاگەرییە مەدەنییەدا، هەر کاتێک دەسەڵات باسی “کوردستانێکی بەهێز” و سامانی نەتەوەیی دەکات، دەبێت بزانین کە ئەوان باسی ئاسایشی خۆیان دەکەن، نەک ئاسایشی ئێمە. ئەو سیستەمەی کە دەتوانێت لەسەر دەریایەک سامان، مووچەی سەدان هەزار فەرمانبەر ببڕێت و گەنجەکانی ناچار بە کۆچکردن بکات بۆ هەندەران، سیستەمێکە کە نەوتەکەی تەنها بۆ سووتاندنی ئایندەی وڵاتەکەی خۆی بەکاردەهێنێت.

موچە وەک چەک، هاووڵاتی وەک بارمتە

بەختیار جەزا جەلال

ئەنجومەنێک کە تێیدا ئاغاکان لەسەر مێزێکی پڕ لە خواردن دادەنیشن و شەڕ لەسەر دابەشکردنی پارچە زەوییەکان دەکەن، لە کاتێکدا خزمەتکارەکانیان لە دەرەوە لە سەرمادا دەڕەقنەوە و هەموو مانگێک پێیان دەوترێت: “ئارام بگرن تا گفتوگۆکانمان تەواو دەبێت، ئینجا پاشماوەی خواردنەکانتان پێ دەدەین”. ئەمە ڕێک وەسفی مامەڵەی دەسەڵاتی هەرێمی کوردستان و بەغدایە لەگەڵ سەدان هەزار موچەخۆری کورد. کێشە گەورەکە ئەوە نییە کە ئایا ئەم مانگە یان مانگی داهاتوو موچە دابەش دەکرێت یان نا؛ چونکە لە کۆتاییدا هەر دەدرێت. مشتومڕە ڕاستەقینەکە ئەوەیە کە بۆچی دوای دەیان ساڵ لە حوکمڕانی، هێشتا ژیان و کەرامەتی سەدان هەزار فەرمانبەر دەبێت وەک کارتی فشار لە یارییەکی پیسی سیاسیدا بەکاربهێنرێت؟

ئەوەی ئەمڕۆ ڕوودەدات، تەنها دواکەوتنی چەند ڕۆژێکی موچە نییە؛ ئەوە دەرەنجامی داڕمانی تەواوەتیی سیستەمێکی حوکمڕانییە کە ناتوانێت هیچ دڵنیاییەکی دارایی بۆ هاووڵاتییەکانی دابین بکات. کاتێک دەسەڵاتداران بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانیان لە نەوتی دزراو و قاچاخچێتی سنووردا ناکۆکییان لەگەڵ بەغدا بۆ دروست دەبێت، ڕاستەوخۆ دەرگای بانقەکان بەڕووی مامۆستایان و فەرمانبەراندا دادەخەن. ئەوان موچەخۆر دەکەنە قەڵغانێکی مرۆیی بۆ پاراستنی سەرمایەداری دڕندەی خۆیان. بەم شێوەیە، موچە چیتر مافێکی سەرەتایی بەرامبەر بە کار و ماندووبوون نییە، بەڵکو بووەتە ئامرازێکی ملکەچپێکردن؛ هەر کاتێک دەسەڵات بیەوێت هاووڵاتی بترسێنێت و بێدەنگی بکات، تەنیا بەلوعەی موچەکەی لێ دەگرێتەوە.

“نەفامی ئەگەر لەگەڵ دەسەڵاتدا یەکبگرێت، دەبێتە دڕندەترین دوژمنی دادپەروەری” ئەمەش ڕێک هەمان ئەو سیاسەتە بوو کە لە زەئیر لە سەردەمی مۆبۆتۆ سیسی سیکۆدا پەیڕەو دەکرا، کاتێک کە موچەی فەرمانبەرانی دەوڵەت بۆ چەندین مانگ ڕادەگیرا نەک لەبەر نەبوونی پارە، بەڵکو بۆ ئەوەی خەڵک هەمیشە سەرقاڵی پەیداکردنی نانی ڕۆژانەیان بن و بیر لە شۆڕش نەکەنەوە. بەڵام ئەم دەسەڵاتدارانەی ئێمە، لەوانەش فێڵبازترن؛ ئەوان قەیرانەکە دەخەنە ئەستۆی بەغدا و خۆیان وەک فریادڕەس نیشان دەدەن، لە کاتێکدا داهاتی ناوخۆ و ئابووری سێبەر و باجی ناڕەوا کە لە خەڵکی وەردەگرن، بەسە بۆ دابینکردنی موچە، بەڵام هەمووی دەچێتە گیرفانی حیزبەوە.