کارەبا بووەتە ئامرازێک بۆ دروستکردنی دوو جۆر هاوڵاتی لە کوردستان

ئاری زائد محمد

وەک خاوەن ماڵێک کە ژووری میوانەکانی بە چلچرا و گڵۆپی گرانبەها ڕازاندووەتەوە بۆ ئەوەی بڵێت دەوڵەمەندم، بەڵام منداڵەکانی خۆی لە ژوورێکی تاریک و سارددا لەسەر زەوی دەخەون؛ هەرێمی کوردستانیش بەمجۆرە مامەڵە لەگەڵ ژێرخانی ئابووری و دابەشکردنی خزمەتگوزارییەکاندا دەکات. کاتێک لە هەندێک پڕۆژەی نیشتەجێبوونی تایبەت و گەڕەکە دەوڵەمەندەکاندا کارەبای ٢٤ کاتژمێری بە نرخی جیاواز دەدرێت ، بەڵام گەڕەکێکی هەژارنشین یان قەزایەک دەبێت چاوەڕێی دەنگی بێزەکەری مۆلیدە ئەهلییەکان بکات و مانگانە پارەیەکی خەیاڵی بۆ چەند ئەمپێرێک بدات ، تێدەگەین کە ئەمە قەیرانی نەبوونی وزە نییە. ئەمە قەیرانی دروستکردنی چینایەتییە لە ڕێگەی وایەری کارەباوە. حکومەتێک کە توانای بەرهەمهێنانی زیاتر لە ٦٧٠٠ مێگاوات کارەبای هەیە بەڵام بەهۆی نەبوونی غاز و کێشەی حیزبییەوە وێستگەکانی ڕاگرتووە ، پێمان دەڵێت کە ڕووناکی لەم وڵاتەدا ماف نییە، بەڵکو ئیمتیازە.

ئەم دابەشبوونە لە پەرەپێدانی شارەکان و خزمەتگوزارییەکان، کە تێیدا شارێک سەنتەری وەبەرهێنانە و شارێکی تر سزای ئابووری دەدرێت، بەرهەمی عەقڵیەتێکە کە نیشتمان وەک پرۆژەیەکی بازرگانی دەبینێت نەک وەک جەستەیەکی یەکگرتوو.

(وەک چۆن ڕۆزا لوکسەمبۆرگ دەڵێت: “ئەوانەی کە ناچووڵێن، هەست بە زنجیرەکانیان ناکەن”) — ئەمەش هەمان ئەو دۆخەیە کە لە وڵاتانی ئەمریکای لاتین لە سەدەی ڕابردوودا ڕوویدا، کاتێک دەسەڵاتدارەکان پایتەختەکانیان کردە مروارییەکی ڕووناککراوە بۆ چاوی وەبەرهێنەرە بیانییەکان، لە کاتێکدا لادێکان و شارۆچکەکانیان لە تاریکی و بێبەشبووندا هێشتەوە، تا ئەو ڕۆژەی ڕق و توڕەیی پەراوێزخراوەکان ئاگری تێبەردا. بەڵام ئەم دەسەڵاتدارانەی ئێمە، لەجیاتی ئەوەی دادپەروەری لە دابەشکردنی خزمەتگوزارییەکاندا بکەنە پێوەر، پڕۆژەی “ڕووناکی” و پێوەری زیرەک دەکەنە دەستکەوتی شەخسی ، لە کاتێکدا هاوڵاتی نازانێت بۆچی دەبێت لە وڵاتێکدا کە لەسەر دەریایەک غاز و نەوت خەوتووە، هێشتا باجی دوو جۆر کارەبا بدات.

ئەم کارتێلە سیاسییە، کاتێک دێتە سەر باج و ڕسومات، زۆر بە دادپەروەرانە دەستی دەگاتە گیرفانی هەموو کەسێک لە زاخۆوە تا هەڵەبجە، بەڵام کاتێک دێتە سەر دروستکردنی شەقامێک، نەخۆشخانەیەک، یان دابینکردنی کارەبا، یەکسەر “تایبەتمەندی ناوچەکان” و “نەبوونی بودجە” دەکەنە پاساو. ئەوان شارەزای دروستکردنی زەلکاوێکی گەورەن کە تێیدا گەڕەکە هەژارەکان دەبنە قوربانی وەبەرهێنانە زەبەلاحەکانی سەرانی حیزب. ئەمە حوکمڕانی نییە، ئەمە بەڕێوەبردنی کۆمپانیایەکە کە تێیدا هاوڵاتی تەنها بەکاربەرێکی ناچارکراوە

ئەی کرێکاران و کاسبکارانی ناو بازاڕ، کە نیوەی داهاتی مانگەکەتان دەدەنە مۆلیدە و لە هاویندا لەبەر بێ کارەبایی ئارەقە دەڕێژن؛ ئەم دەسەڵاتە لەو پرسیارانە دەترسێت کە لە مێشکی ئێوەدا دروست دەبن. ئەوان دەزانن ئەگەر ئێوە لەم نادادییە تێبگەن، چیتر ڕازی نابن ڕووناکی ماڵەکانتان بکرێتە چەکێک بۆ کڕینی بێدەنگیتان. حکومەتێک کە نەتوانێت لە سەدەی بیست و یەکدا کارەبایەکی یەکسان و دادپەروەرانە بۆ هەموو هاوڵاتییانی دابین بکات، حکومەتێکی ماوەبەسەرچووە — و تەنها وریابوونەوەی ئێوەیە کە دەتوانێت پاترییە بەتاڵەکەی ئەم دەسەڵاتە فڕێبداتە دەرەوە!

قەڵەمەکان بوونەتە گەورەترین هەڕەشە بۆ سەر دەسەڵاتدارانی کوردستان

ئەریڤان بهاءالدین لطیف

وەک دزێک کە لە کاتی دزینی ماڵێکدا، لەبری شکاندنی کامێراکانی چاودێری، هەوڵدەدات چاوی خاوەن ماڵەکە دەربهێنێت تاوەکو نەتوانێت شاهێدی بدات؛ دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوردستانیش ڕێک بەمجۆرە مامەڵە لەگەڵ ڕۆژنامەنووسان و دەنگە ئازادەکاندا دەکەن. کاتێک ڕۆژنامەنووسێکی بنکۆڵکار وەک شێروان شێروانی یان چالاکوانانی دیکە پەنجە دەخەنە سەر برینەکانی گەندەڵی، لەبری ئەوەی لێپرسینەوە لە تاڵانکاران بکرێت، قەڵەمەکان کەلەپچە دەکرێن و بەپێی یاساکانی “ئاسایشی نیشتمانی” ڕاپێچی دادگاکان دەکرێن. ئەمە هەڵەیەکی کارگێڕی نییە، بەڵکو دانپێدانانێکی ڕوونی دەسەڵاتە بەوەی کە بنچینەی مانەوەیان لەسەر بێدەنگیی کۆمەڵگا وەستاوە، و هەر ڕووناکییەک کە بخرێتە سەر کارە تاریکەکانیان، وەک پەلامارێک بۆ سەر مانەوەی بنەماڵەکانیان سەیر دەکرێت.

کاتێک مامۆستایان و مووچەخۆران بۆ داواکردنی نانی منداڵەکانیان دەڕژێنە سەر شەقامەکان، دەزگا ئەمنییەکان نەک تەنها خۆپیشاندەران سەرکوت دەکەن، بەڵکو لە پێشوەختەدا هێرش دەبەنە سەر کامێراکان و دەیان ڕۆژنامەنووس دەڕفێنن. ئەمە ئیدارەدانی قەیران نییە، بەڵکو خولقاندنی زیندانێکی گەورەیە کە تێیدا حیزب دادگاکانی کردووەتە چەکێک بۆ تۆڵەسەندنەوە لەو کەسانەی کە ئامادە نین ببنە بەشێک لەم تاڵانکارییە سیستماتیكە.

سامناکترین شت لە دیکتاتۆریەتەکاندا ئەوە نییە کە خەڵک بە زۆر بێدەنگ دەکەن، بەڵکو ئەوەیە کە وا لە خەڵک دەکەن باوەڕ بەو درۆیانە بکەن کە خۆیان بۆیان دروست دەکەن  ئەمەش هەمان ئەو مۆدێلەیە کە لە مەکسیک دەگوزەرێت، کاتێک کارتێلەکانی ماددە هۆشبەرەکان و بەرپرسە گەندەڵەکان تێکەڵ بەیەکتر بوون و هەموو ڕۆژنامەنووسێکی مەیدانییان کردە ئامانج، تا ڕادەیەک کە کوشتن و ڕفاندنی میدیاکاران بووە هەواڵێکی ئاسایی. بەڵام ئەم دەسەڵاتدارانەی ئێمە، لەو کارتێلانەش دووڕووترن؛ ئەوان لە لایەکەوە لەبەردەم باڵیۆزخانەکاندا باسی پاراستنی مافی مرۆڤ دەکەن و یاسای ڕۆژنامەگەری دەردەکەن، بەڵام لە لایەکی ترەوە، لە نیوەشەودا هێزی چەکدار دەنێرنە سەر ماڵی چالاکوانان و بەزۆر پەڕاوی دانپێدانانیان پێ واژۆ دەکەن.

ئەم کارتێلە سیاسییە، کە خاوەنی دەیان کەناڵی ئاسمانی و سوپایەکن لە میدیای سێبەر، لە ڕاستیدا هێندە لەرزۆکن کە بەرگەی یەک پرسیاری بێ فلتەر یان یەک ڕاپۆرتی مەیدانی ناگرن. ئەوان دەیانەوێت ئەو وێنە ساختەیە بەسەر جیهاندا بفرۆشن کە گوایە کوردستان پەناگەی دیموکراسییە، بەڵام لە واقیعدا وڵاتیان کردووەتە گۆڕستانی وشەکان، کە تێیدا تەنها ئەو قەڵەمانە ئازادن کە خەریکی ستایشکردنی ستەمکارەکان و پاساوهێنانەوەن بۆ بڕینی نانی خەڵک.

یادی ڕۆژنامەگەری؛ لە شکۆی ‘کوردستان’ەوە بۆ زیندانە تەسکەکان

محمد عەبدوڵا عومەر

٢٢ی نیسان ئەو ڕۆژەی ١٢٨ ساڵ بەر لە ئێستا، میقداد مەدحەت بەدرخان لە غەریبیدا مۆمی ڕۆژنامەگەریی کوردی داگیرساند. بڕیار بوو ئەم یادە ببێتە جەژنی ئازادی و دەنگە جیاوازەکان، بەڵام مەخابن ئەمساڵ لە کاتێکدا بەرەو ئەو یادە دەچین، کە کایەی ئازادی لە هەرێمی کوردستان لە هەموو کات زیاتر بەرتەسک بووەتەوە.ئەو ڕاستییەی ناتوانرێت پەردەپۆش بکرێت ئێمە لە کاتێکدا یادی دەرچوونی یەکەم ژمارەی ڕۆژنامەی “کوردستان” دەکەینەوە، کە ژینگەی کارکردنی ڕۆژنامەوانی لە هەرێمەکەماندا دوچاری پاشەکشەیەکی مەترسیدار بووەتەوە: بەرتەسکبوونەوەی فەزا گشتییەکە: ئەو شوێنەی بڕیار بوو ببێتە پەناگەی قەڵەمە ئازادەکان، ئێستا بووەتە گۆڕەپانی ململانێی سیاسی و ترساندنی ئەو دەنگانەی کە نایانەوێت تەنها “چەپڵەوێن” بن.
یاسا و واقیع:سەرەڕای بوونی یاسای کاری ڕۆژنامەگەری، بەڵام پەنابردن بۆ یاساکانی تری وەک “خراپ بەکارهێنانی ئامێرەکانی پەیوەندیکردن” بۆ سزادانی ڕۆژنامەنووسان، نیشانەیەکی ڕوونی ئەو بەرتەسکبوونەوەیەیە.
*زیندان و قەڵەم :یادی ئەمساڵ غەمگینە، چونکە هێشتا قەڵەم هەن لە پشت شیشەکانی زینداندان و خێزانەکانیان چاوەڕێی گەڕانەوەیانن، تەنها لەبەر ئەوەی ویستوویانە وەک چاوی سێیەمی کۆمەڵگە ڕاستییەکان بگوازنەوە.

ڕۆژنامەگەری تەنها پیشەیەک نییە، بەڵکو پێوەری دیموکراسی و زیندوێتی نەتەوەیە. بەرتەسککردنەوەی مەودای ئازادییەکان و دروستکردنی ترس لە دڵی نووسەراندا، تەنها بێدەنگکردنی کەسێک نییە، بەڵکو کوشتنی هیوایە بۆ گەیشتن بە کۆمەڵگەیەکی تەندروست.
با یادی ٢٢ی نیسان تەنها نانی شیرینی و پیرۆزبایی فەرمی نەبێت، با ببێتە وێستگەیەک بۆ پێداچوونەوە؛ چونکە هیچ دەسەڵاتێک بە بێدەنگکردنی ڕەخنەگران بەهێز نەبووە، بەڵکو هێز لەوەدایە گوێ بۆ دەنگە ناڕازییەکان بگیرێت و فەزایەک بخوڵقێنرێت کە تێیدا هیچ قەڵەمێک لە نووسین نەترسێت.
ئازادیی ڕادەربڕین، ئەو هەوایەیە کە دیموکراسی تێیدا هەناسە دەدات؛ کاتێک فەزاکە بەرتەسک دەبێتەوە، نەک تەنها ڕۆژنامەگەری، بەڵکو هەموو کۆمەڵگە تووشی خنکان دەبێت

پەرلەمانی تەنکە و تارمایی

ئەحمەد جەلال ئەحمەد

کاتێک قوفڵی دەرگای یاسادانان لە گیرفانی دوو بازرگانی چەکداردا بێت، بینای پەرلەمانیش دەبێتە وێرانەیەک کە تەنها جاڵجاڵۆکەکان تێیدا حوکم دەکەن! ئەگەر ئەمڕۆ بچیتە بەردەم پەرلەمانی هەرێمی کوردستان، دەبینیت دەرگاکانی هێندە بە داخراوی ماونەتەوە کە ژەنگیان هێناوە و کورسییەکانی ناو هۆڵەکەش بە تەواوی بە تەونی جاڵجاڵۆکە داپۆشراون . ئەم دەزگایە لە دوای هەڵبژاردنەکانەوە بە تەواوی پەکخراوە و بووەتە خانوویەکی چۆڵ و تارمایی، تەنها لەبەر ئەوەی دوو بنەماڵە مافیاییەکە ناتوانن لەسەر دابەشکردنی کێکی داهات و پۆستەکانی کابینەی نوێ ڕێک بکەون . ئەم فەنتەڵۆسانەی دەسەڵات، بە ئەنقەست پەرلەمانیان ئیفلیج کردووە بۆ ئەوەی هیچ دەنگێکی ناڕازی و چاودێرییەک بەسەر قاچاخچێتیی دەروازەکان و دزینی نەوتەوە نەمێنێت، و بڕیارەکان تەنها لەناو دیوەخانە شەخسییەکانی خۆیاندا بدرێن .
گەورەترین جۆری گەندەڵی ئەوە نییە کە دزێک پارەت لێ ببات، بەڵکو ئەوەیە کە کۆمەڵێک نوێنەری بێکار بە پارەی سکی برسیی میللەتەکەیان قەڵەو ببن! لە کاتێکدا فەرمانبەر و مامۆستای داماو بۆ وەرگرتنی چارەکە مووچەیەک دەبێت لەسەر شەقامەکان بپاڕێتەوە یان مانگ بگرێت، ئەم منداڵە لوسکە و پەرلەمانتارانە لەناو ڤێلا قایمەکانیاندا دانیشتوون و لە زۆرخۆری و بێکاریدا کێشیان زیاد دەکات. ئەوان مانگانە ملیۆنان دینار مووچەی خەیاڵی، دەرماڵەی پاسەوان و ئۆتۆمبێلی گرانبەها وەردەگرن بەبێ ئەوەی یەک پەنجە بجوڵێنن یان یەک دانیشتن ئەنجام بدەن . ئەم کەسانە یاسادانەر نین، بەڵکو کۆمەڵێک مشەخۆری گوێڕایەڵن کە تەنها ئەرکیان ئەوەیە لە ماڵەوە چاوەڕێ بکەن تا خاڵۆژن و پورەکانی سەرکردایەتیی حیزبەکانیان لەسەر مێزی قومار ڕێک دەکەون، و پارەی بێدەنگیی خۆیان لەسەر حیسابی سکی برسیی منداڵی ئێوە وەردەگرن.
کوشتنی دیموکراسی بە گوللە ناکرێت، بەڵکو بە کڕینی بێدەنگیی نوێنەرەکان و داخستنی هۆڵەکانی گفتوگۆیە. (وەک چۆن بیرمەند و شۆڕشگێڕ، ڤلادیمێر لینین زۆر بەوردی لەسەر پەرلەمانە درۆینەکان دەڵێت: “چەوساوەکان تەنها چەند ساڵ جارێک مۆڵەتی ئەوەیان پێ دەدرێت کە بڕیار بدەن کام نوێنەری چینی چەوسێنەر لە پەرلەماندا نوێنەرایەتییان بکات و دواتر سەرکوتیان بکات.”) ئەمڕۆ لە کوردستاندا، پارتی و یەکێتی ڕێک ئەم یارییە قێزەونە دەکەن؛ ئەوان نەک هەر پەرلەمانیان پەکخستووە، بەڵکو بێشەرمانە هەڕەشەی هەڵوەشاندنەوەی دەکەن و دەیانەوێت هەڵبژاردنێکی تر بکەنەوە، تەنها لەبەر ئەوەی ژمارەی کورسییەکانیان بە دڵی خۆیان دەرنەچووە بۆ ئەوەی بە ئاسانی وڵات تاڵان بکەن . ئەوان دەرگای پەرلەمانیان بە ژەنگاوی هێشتووەتەوە، تا دەرگای کۆمپانیا سێبەرەکانیان بە کراوەیی و بریقەداری بمێنێتەوە!
مانەوەی دەزگایەک کە تەنها بۆ بەرهەمهێنانی مشەخۆر دروست بووبێت، گەورەترین سوکایەتییە بە ئارەقەی ناوچەوانی کرێکارێکی هەژار! ئەی ئەو زۆرینە بێدەنگەی کە باجی ئەم قەیرانە دەدەن، تف بکەنە ڕووی ئەو پەرلەمانتارە قەڵەو و بێکارانەی کە نانی ئێوەیان قوت داوە. هاوار بکەن و ئەو تەونی جاڵجاڵۆکانە بپچڕێنن کە ئەم دەسەڵاتە بەسەر کەرامەتی ئێوەدا کێشاویەتی. ئەگەر پەرلەمانێک تەنها بۆ ئەوە دروست بووبێت کە پارەی میللەت بەسەر کۆمەڵێک دەمڕاستی حیزبیدا دابەش بکات لە کاتێکدا دەرگاکانی ژەنگیان هێناوە، ئەوا کاتی ئەوەیە بە گڕی توڕەیی ئێوە ئەو دەرگایانە لە ڕەگەوە هەڵبکێشرێن و ئەم شانۆگەرییە بۆ هەمیشە دابخرێت!

یاسا لەژێر پێڵاوی حیزبدا

ريبوار ياسين فتاح

دۆسیەی ڕۆژنامەنووس شێروان شێروانی گەورەترین و ڕوونترین بەڵگەیە لەسەر ئەوەی کە لە هەرێمی کوردستان (بە دیاریکراویش لە زۆنی زەرد)، دەزگای دادوەری تەنها ئامرازێکە بەدەست دەزگا ئەمنییەکان و پارتی دیموکراتی کوردستانەوە بۆ تەسفیەکردنی ڕەخنەگران. لەبری ئەوەی یاسا پارێزەری مافی هاووڵاتییان بێت، بووەتە چەکێک بۆ سەرکوتکردنی ئازادیی ڕادەربڕین و تۆڵەسەندنەوەی سیاسی. چیرۆکی شێروانی نیشانی دەدات کاتێک دەسەڵاتێک شکست دەهێنێت لە بێدەنگکردنی قەڵەمێک بە پارە و هەڕەشە، پەنا دەباتە بەر سیناریۆی دروستکراو و دادگایەکی “پێشوەختە بڕیاردراو” بۆ ئەوەی بۆ هەمیشە لە زینداندا بیهێڵێتەوە.
سەرەتای ئەم شانۆگەرییە لە ئۆکتۆبەری ٢٠٢٠ دەستی پێکرد، کاتێک شێروانی و چەند چالاکوانێکی تری بادینان (کە کاریان لەسەر ئاشکراکردنی گەندەڵی دەکرد) دەستگیرکران و لە شوباتی ٢٠٢١دا بە تۆمەتی هەڵبەستراوی “تێکدانی ئاسایشی نەتەوەیی” سزای ٦ ساڵ زیندانییان بەسەردا سەپێنرا. ئەم دادگاییکردنە پڕ بوو لە پێشێلکاری، لەوانە بەکارهێنانی دانپێدانانی ژێر ئەشکەنجە و ڕێگریکردن لە پارێزەران. دوای ئەوەی بە بڕیارێکی سەرۆکایەتی ماوەی سزاکەی کەمکرایەوە و بڕیار بوو لە ئەیلوولی ٢٠٢٣ ئازاد بکرێت، دەسەڵات سیناریۆیەکی نوێی بۆ دروست کرد؛ لە تەممووزی ٢٠٢٣دا، بە تۆمەتی “ساختەکردنی پەنجەمۆری هاوڕێکەی (گوهدار زێباری)” بۆ داواکارییەکی ئازادکردنی مەرجدار، ٤ ساڵی تری بەسەردا سەپێندرا، سەرەڕای ئەوەی گوهدار خۆی ڕایگەیاندبوو کە ڕەزامەندیی پێشوەختەی دابوو. ئەمە سەلماندی کە دادگا تەنها بیانوو دەهێنێتەوە بۆ مانەوەی لە زیندان.
سیناریۆکان بەمەش کۆتاییان نەهات؛ لە مانگی ئابی ٢٠٢٥، تەنها چەند هەفتەیەک پێش ئەوەی شێروانی لە سزای دووەمی ئازاد بکرێت (کە بڕیار بوو لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ بێت)، دادگای کەتنی بنەسڵاوە بەپێی ماددەی ٢٢٩ی یاسای سزادانی عێراقی، سزای ٤ ساڵ و ٥ مانگی تری بەسەردا سەپاند، ئەمجارەیان بە تۆمەتی بێبنەمای “هەڕەشەکردن لە ئەفسەرێکی زیندان”. (ڕێکخراوی CPT و لێژنەی پاراستنی ڕۆژنامەنووسان CPJ دووپاتیان کردەوە کە ئەم دادگاییکردنە تەنها پشت بەستبوو بە شایەتیی خودی ئەفسەرەکە و پاسەوانەکان، و ژینگەی دادگاکە بە تەواوی سەربازی کرابوو بۆ تۆقاندنی پارێزەران و بنەماڵەکەی ). پارێزەرەکەی ئاشکرای کرد کە پێشتر هێزە ئەمنییەکان داوایان لە شێروانی کردووە کە لە بەرامبەر ئازادکردنیدا واز لە ڕەخنەگرتن بهێنێت، بەڵام کاتێک ڕەتی کردووەتەوە، ئەم سیناریۆ و سزایە “پێشوەختەیە”ی بۆ دەرکراوە.
مانەوەی شێروان شێروانی لە زیندان بەم شێوازە نایاسایی و مافیاییە، تەنها سزادانی کەسێک نییە، بەڵکو پەیامێکی تۆقێنەرە بۆ تەواوی کۆمەڵگەی کوردی کە “هەرکەسێک بڵێت نەخێر، یاسای بۆ دروست دەکەین تا بیڕزێنین”. ئەی ئەو گەلەی کە دەسەڵات یاسای کردووەتە قامچییەک بەسەر پشتتانەوە؛ بێدەنگبوون لە بەرامبەر زیندانیکردنی شێروانی، بە مانای قبوڵکردنی زیندانیکردنی ئازادیی خۆتان دێت. دادگایەک کە نەتوانێت سەربەخۆ بێت و بڕیارەکانی لە ژووری تاریکیی دەزگا ئەمنییەکانەوە بۆ بنووسرێت، شایەنی ئەوە نییە ڕێزی لێ بگیرێت. کاتی ئەوە هاتووە کۆتایی بەو دەسەڵاتە بهێنرێت کە بۆ شاردنەوەی تاوانەکانی، یاسا دەکاتە ژێر پێڵاوەکانییەوە!

دەسەڵاتێک کە هەموو شتێک حوکم دەکات جگە لە واقیع

تەحسین حوسێن موستەفا

دەرکەوتنی دەسەڵات لەسەر شاشەکان و هەیمەنەی چەکدارەکان لەسەر شەقامەکان، هەرگیز مانای ئەوە نییە کە وڵاتێک بەڕێوە دەچێت، بەڵکو تەنها مانای ئەوەیە کە کۆمەڵگەیەک بە دیل گیراوە! لە هەرێمی کوردستاندا، دوو حیزبە دەسەڵاتدارەکە (پارتی و یەکێتی) گەیشتوونەتە لوتکەی قۆرخکاری؛ ئەوان دەستیان بەسەر هەموو شتێکدا گرتووە، لە خاڵە سنوورییەکانەوە بگرە تا دەگاتە دادگاکان، زانکۆکان، بازاڕ، و تەنانەت ئاسمانی وڵاتەکەش. بەڵام کارەساتەکە لێرەدایە: ئەم کۆنترۆڵە ڕەهایە بۆ یەک چرکەش نەبووەتە هۆی باشترکردنی ژیانی ئەو هاووڵاتییەی کە لە نۆرەی مووچەدا دەبورێتەوە، یان ئەو گەنجەی کە لە بێئومێدیدا خۆی دەداتە دەست شەپۆلەکانی دەریای ئیجە. ئەوان خاوەنی هەموو شتێکن، بەڵام توانای بەڕێوەبردنی هیچ شتێکیان نییە

(وەک چۆن فەیلەسوفی یۆنانی، ئەرستۆ دەڵێت: “ئەو دەوڵەتەی کە تەنها بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی دەسەڵاتداران کار دەکات، دەوڵەت نییە، بەڵکو گەورەترین ڕێکخراوی چەتەگەرییە لە مێژوودا.”) ئەمڕۆش لە کوردستان، ئێمە لەبەردەم حکومەتێکدا نین کە خەمی خزمەتگوزاریی هەبێت، بەڵکو لەبەردەم دوو کارتێلی سیاسیداین کە تەواوی دامەزراوەکانیان کردووەتە ئامرازێک بۆ هەڵمژینی سامانی نەتەوەیەک. کاتێک نیوەی کۆمەڵگە لە چاوەڕوانیی گەڕانەوەی کارەبادا دەسوتێت و ئاوی خواردنەوەی نییە، بەرپرسە فەنتەڵۆسەکان لە کۆشکەکانیانەوە باسی “گەشەی ئابووری” و “کوردستانێکی بەهێز” دەکەن. ئەمە حوکمڕانی نییە، ئەمە پچڕانی تەواوەتیی دەسەڵاتە لەو واقیعە تاڵەی کە میللەت تێیدا دەناڵێنێت؛ ئەوان لە جیهانێکی خەیاڵی و دروستکراودا دەژین کە بە پارەی دزراوی نەوت ڕازێنراوەتەوە.

بۆ شاردنەوەی ئەم شکستە گەورەیە، دەسەڵاتداران پەنایان بردۆتە بەر تاکە چەکێک کە هەیانە: ترس! (وەک چۆن مارتن لوتەر کینگ جونیۆر دەڵێت: “گەورەترین کارەساتی ئەم سەردەمە، دەنگی بەرزی خراپەکاران نییە، بەڵکو بێدەنگیی ترسناکی مرۆڤە باشەکانە.”) کاتێک مامۆستایەک داوای مافی خۆی دەکات یان ڕۆژنامەنووسێک باسی گەندەڵی دەکات، یەکسەر بە زەبری هێزی ئەمنی و دادگا حیزبییەکان وەک “تێکدەری ئاسایشی نەتەوەیی” مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت. ئەم پڵنگە کاغەزییانە وایانزانیوە بە زیندانیکردنی دەنگی ناڕازی دەتوانن واقیعی بێمووچەیی و هەژاری بسڕنەوە، بێئاگا لەوەی کە برسیەتی بە زیندان چارەسەر ناکرێت و زەبری هێزیش ناتوانێت شەرعییەت بۆ سیستەمێکی ڕزیو بگەڕێنێتەوە.

سەرکردەی شاشەکان و ترسنۆکەکانی واقیع!

هاوڕێ فاتیح محمد

بانگەشەکردنی پاڵەوانێتی لە کاتی ئاشتیدا و خۆشاردنەوە لە کاتی جەنگدا، پیشەی هەمیشەیی سەرکردە کارتۆنییەکانی ئێمەیە! لە کاتێکدا میلیشیاکانی حەشدی شەعبی و “مقاوەمەی ئیسلامی” بە سەدان درۆن و مووشەک ئاسمانی کوردستانیان کردووەتە دۆزەخ و خەڵکی سڤیل دەکوژن (وەک شەهیدکردنی ئەو دوو هاوسەرە، موسا و مژدە، لە ناو ماڵەکەی خۆیاندا لە هەولێر) ، یەکێتی و پارتی وەک نەعامە سەریان کردووەتە ژێر قورەکە و ناوێرن تەنانەت ناوی بکوژەکانیش بهێنن! مەسرور بارزانی، کە ڕۆژانە بە مۆنتاژ و کامێرای پێشکەوتوو خۆی وەک “پارێزەر و سوارچاکی کوردستان” نیشان دەدات، کاتێک درۆنەکان دەگەنە سەر ئاسمانی پایتەختەکەی، تەنها دەتوانێت بچێتە سەر شاشەکان و بپاڕێتەوە لە بەغدا کە “ئەرکی خۆی جێبەجێ بکات و هێرشەکان ڕابگرێت” ! ئایا پاڵەوانێتی ئەوەیە کە میللەتەکەت پارچە پارچە بکرێت و تۆش تەنها سکاڵا لای بکوژەکان خۆیان بکەیت؟
گەورەترین خیانەت ئەوە نییە دوژمن پەلامارت بدات، بەڵکو ئەوەیە سەرکردەکەت چەکی هەبێت بەڵام تەنها بۆ سەرکوتکردنی خۆت بەکاری بهێنێت نەک دوژمن! پارتی و یەکێتی خاوەنی زیاتر لە سەدان هەزار پێشمەرگە و دەزگای ئەمنیی زەبەلاح و چەکی پێشکەوتوون، کەچی ئەم هێزە تەنها بۆ لێدانی ڕۆژنامەنووسان، گرتنی گەنجانی ناڕازی، و پاراستنی کۆمپانیا حیزبییەکان و کۆشکەکانی سەری ڕەش و قەڵاچوالان بەکاردەهێنرێت. کاتێک حەشد لە مەخموور و دەشتی نەینەواوە مووشەک دەگرێتە هەولێر ، مەسرور بارزانی و قوباد تاڵەبانی لەبری وەڵامدانەوەی سەربازی یان پاراستنی ئاسمانی وڵات، خەریکی دەرهێنانی بەیاننامەی “ئیدانەکردنن” و پاساو دەهێننەوە کە گوایە “ئەمە کاری تێکدەرانە”. ئەوان لە بەردەم گەنجێکی بێچەکدا شێرن، بەڵام لە بەردەم میلیشیایەکدا کە مووچەکەیان لە بەغداوە بۆ دەنێرێت، ڕێک وەک ئاژەڵێکی ترسنۆک خۆیان حەشار دەدەن!
دروستکردنی وەهمی پاڵەوانێتی لەسەر لاشەی قوربانییەکان، ڕیسواترین جۆری حوکمڕانییە. (وەک چۆن فەیلەسوفی یۆنانی، پلاتۆ زۆر بەوردی دەڵێت: “ئەو سەرکردەیەی کە لە کاتی جەنگدا تەنها قسە دەکات و بەرگری ناکات، لە ڕاستیدا سەرکردە نییە، بەڵکو بازرگانێکە کە دەیەوێت بە کەمترین زیان بۆ سەروەتەکەی، کۆتایی بە شەڕەکە بهێنێت.”) ئەمڕۆ سەرکردایەتیی کورد ڕێک ئەم بازرگانانەن؛ مەسعود بارزانی و مەسرور بارزانی دەڵێن “ئیرادەی گەل ناشکێت و هێرشەکان نابامەردانەن” ، بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە: ئەی ئیرادەی حکومەت و هێزە ئەمنییەکان بۆ شکاوە؟ بۆچی ئیرادەی گەل دەبێت قەڵغان بێت بۆ مووشەک، بەڵام ئیرادەی ئێوە تەنها خۆشاردنەوە بێت؟ ئەوان بوێری ئەوەیان نییە ڕووبەڕووی حەشد ببنەوە، چونکە دەزانن هەر گوللەیەک بتەقێنن، بەغدا بەشە بودجە و داهاتی کۆمپانیاکانیان دەبڕێت.
بێدەنگی لە ئاست سەرکردەیەک کە تەنها لە کاتی ئاشتیدا پڵنگە و لە کاتی جەنگدا کەروێشک، گەورەترین سوکایەتییە بە کەرامەتی مرۆڤ! ئەی ئەو گەلەی کە خوێنی منداڵەکانتان بووەتە باجی ترسنۆکیی ئەم دەسەڵاتە، ئیتر باوەڕ بە سیناریۆی “پاڵەوانی شاشەکان” مەکەن. هاوار بکەن بە ڕووی ئەو مافیایانەدا کە چەکیان هەیە بەڵام تەنها بۆ پاراستنی سامانی خۆیانە، نەک پاراستنی سەقفی ماڵەکانتان. ئەو مێزە بڕووخێنن کە تەنها بۆ خۆبەدەستەوەدان و فرۆشتنی سەروەریی ئەم نیشتمانە دروست بووە. دەسەڵاتێک کە نەتوانێت یەک درۆن لە ئاسمانی شارەکەی بخاتە خوارەوە، بەڵام ئازا بێت لە بڕینی مووچە و شکاندنی کەرامەتی خەڵکەکەی، تەنها شایەنی ئەوەیە لەسەر شەقامەکان ڕاماڵرێت و فڕێ بدرێتە ناو زبڵدانی مێژووەوە!

کوردستان لەژێر سێبەری دەسەڵاتی بنەماڵەیی و حیزبیدا…

ساڵح ڕەسوڵ ڕەشید

لە ماوەی چەندین ساڵدا، هەرێمی کوردستان لەژێر حوکمڕانی دوو بنەماڵەی سەرەکیدا بووە( پارتی  و یەکێتی)  ئەم دوو بنەماڵەییە بە شێوەیەکی سەرەکی دەسەڵاتی سیاسی، ئابووری و ئەمنییان لە دەستدایە و بەڕێوەبردنی هەرێم لە چوارچێوەی سیستەمێکی بنەماڵەیی و حیزبیدا ئەنجام دەدرێت. ئەم شێوازەی حوکمڕانییە بووەتە هۆی چەندین کێشە و ئاستەنگ کە کاریگەرییەکی نەرێنیان لەسەر ژیانی هاووڵاتییان و گەشەپێدانی هەرێم هەبووە.هەرێمی کوردستان لە نێوان هەولێر و دهۆک (لەژێر کۆنترۆڵی پارتی) و سلێمانی و ھەڵەبجە (لەژێر کۆنترۆڵی یەکێتی) دابەش بووە. ئەم دابەشبوونە بووەتە هۆی دروستبوونی دوو سیستەمی جیاواز، دوو ئیدارە و دوو هێزی ئەمنی. ئەم ناکۆکی و دووڕەگییە کاریگەرییەکی زۆر نەرێنی لەسەر یەکڕیزیی خەڵک و سەقامگیریی ئابووری و سیاسی هەیە  وەک بەربەستێک وایە لەبەردەم پێشکەوتن.لە ژێر سایەی ئەم  سیستەمەدا، ئازادی ڕادەربڕین، میدیا و خۆپیشاندان زۆرجار سنووردار کراون. میدیاکان زۆربەیان لە لایەن هەردوو حیزبەوە کۆنترۆڵ دەکرێن و ڕەخنەگرتن لەم سیستەمە یان بنەماڵە دەسەڵاتدارەکان تووشی هەڕەشە و سزاکردن دەبێتەوە.وە  لاوازبوونی یاسا: سیستەمی دادوەری سەربەخۆ نییە و زۆرجار کاریگەریی سیاسی لەسەرە، کەسانی بەهێز لە یاسا بەرپرس نابن.وە 
ئەم سیستەمە بووەتە هۆی تێکەڵبوونی دەوڵەت و حیزب. بۆ چارەسەرکردنیشی  پێویستە گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی بکرێت بۆ سیستەمێکی دادپەروەر و شەفاف.

خاک فرۆشی لەژێر پەردەی سەرۆکایەتیدا

جواد عبدولرەحمان محمود

کاتێک باس لە سەرۆکایەتی لە کوردستان دەکەین، بەرەوڕووی وێنەیەکی تاڵ دەبینەوە؛ وێنەیەک کە تێیدا جیاوازییەکی زۆر هەیە لە نێوان ڕێبەرایەتیکردن و بازرگانیکردن بە خاکەوە. ئەوەی جێگەی داخی قووڵە، بەکارهێنانی پیرۆزییەکانی وەک شەهیدە بۆ مەرامی سیاسی و حزبی. چ شکۆ و حورمەتێک لەوەدا دەمێنێتەوە کە خوێنی گەشی پێشمەرگە بکرێتە کاڵایەک و بەوپەڕی بێباکییەوە باس لەوە بکرێت کە وڵاتێکی وەک ئێران قەرەبووی ئەو شەهیدانە دەکاتەوە؟ خوێنی مرۆڤی کورد بە هیچ قەرەبوویەکی دەرەکی ناشۆرێتەوە، جگە لە سەروەری و پاراستنی کەرامەتی نیشتمانی.

لە سەدەی بیست و یەکەمداین و هێشتا کوردستان وەک خاکێکی بێخاوەن دەردەکەوێت. ئەمە ئەنجامی ئەو سیاسەتە چەواشەکارانەیەیە کە تەنها بۆ خۆڵکردنە چاوی خەڵک بەکاردێن. لە کاتێکدا دەسەڵاتداران باس لە قەرەبووی دەرەکی دەکەن، خۆیان وەک گورگ کەوتوونەتە گیان و مافی ئەم خەڵکە و خەریکی تاڵانکردنی قووتی ڕۆژانەیانن. پرسیارەکە لێرەدا ئەوەیە: تا کەی دزینی مووچەی پێشمەرگە، مامۆستا و فەرمانبەر بەردەوام دەبێت؟ تا کەی سامانی نەوت و غازی ئەم نیشتمانە لەبری ئەوەی ببێتە هەوێنی ئاوەدانی، دەبێتە سووتەمەنی بۆ گیرفانی چەند کەسێکی خاکفرۆش؟

جێگەی شەرمەزارییە لە وڵاتێکدا بژین کە ژێرخانەکەی هەمووی سەروەت و سووتەمەنی بێت، کەچی تاکی کورد بەدەست هەژاری، بێکاری و بێدادییەوە بناڵێنێت. لە کاتێکدا وڵاتانی دراوسێ بەهۆی بێهەڵوێستی و پاشکۆیەتی سەرۆکەکانمانەوە دەستیان وەرداوەتە ناو وردەکاریی ژیانی ئێمە، گەنجی ئەم وڵاتە تەنها خەمی دۆزینەوەی بژێوی و قووتی ڕۆژانەیەتی. ئەم واقیعە پێمان دەڵێت کە کێشەی سەرەکی ئێمە نەبوونی دەرامەت نییە، بەڵکو هەبوونی دەسەڵاتێکی بێوەفایە کە بەرژەوەندییە تایبەتەکانی خۆی خستووەتە پێش شکۆی نیشتمان و ژیانی هاووڵاتییان.

هاوڵاتی لە سێبەری دەسەڵاتدا چی دەست دەکەوێت

ئاکام عومەر محمد

کاتێک زرێپۆشەکانی دەوڵەت تەنها بۆ پاراستنی کۆشکەکانی دەسەڵات دروست دەکرێن و سنگی هاوڵاتیش دەکرێتە قەڵغان بۆ ڕاگرتنی مووشەکی بێگانە، ئیتر وشەی “ئاسایش” تەنها گەورەترین نوکتەی سیاسییە! لە عێراق و هەرێمی کوردستان، دەسەڵاتداران بەردەوام شانازی بەوەوە دەکەن کە گوایە ئارامییان دابین کردووە، بەڵام ئەمە ئارامیی نییە، بەڵکو بێدەنگیی ناو گۆڕستانە. منداڵە لوسکەکان و فەنتەڵۆسەکانی دەسەڵات لەناو ڤێلا قایمەکانیاندا بە سەتان پاسەوان و سیستەمی بەرگریی پێشکەوتوو دەورەدراون، کەچی لە هەمان کاتدا درۆنەکان بەسەر سەری خەڵکی سڤیلدا دەسوڕێنەوە و دایکی کورد دەبێت بە دڵەڕاوکێوە منداڵەکەی بنێرێتە قوتابخانە. ئەم دەسەڵاتە تەنها یەک جۆر ئاسایشی هەیە: ئاسایشی مانەوەی خۆی لەسەر کورسییەکان و بەردەوامبوونی تاڵانکارییەکانی!
دەوڵەتێک کە خۆی لە هاوڵاتییەکەی دەترسێت، هەرگیز ناتوانێت بیپارێزێت! ئەو بودجە خەیاڵییەی کە دەبێت بۆ بنیاتنانی سیستەمێکی بەرگریی نیشتمانی خەرج بکرێت بۆ ڕێگریکردن لە پێشێلکارییەکانی دەرەوە، ڕاستەوخۆ دەچێتە گیرفانی میلیشیاکان و کۆمپانیا ئەمنییەکانی خاڵۆژن و پورەکانی دەسەڵات بۆ سەرکوتکردنی دەنگی ناوخۆ. کاتێک کاسبکارێک یان ڕۆژنامەنووسێک لەسەر پۆستێکی فەیسبووک دەستگیر دەکرێت بە پاساوی “تێکدانی ئاسایشی گشتی”، بەڵام هەمان ئەو دەزگا ئەمنییە ناوێرێت تەنانەت ناوی ئەو گرووپە چەکدارانەش بهێنێت کە خاکی وڵاتەکەیان کردووەتە وێرانە، ئیتر دەبێت تێبگەین کە ئاسایش لێرەدا تەنها ئامرازێکە بۆ کۆیلەکردنی خەڵک، نەک پاراستنیان. هاوڵاتی لێرەدا هیچی دەست ناکەوێت جگە لەوەی باجی پاراستنی بکوژەکانی خۆی دەدات!
بەستنەوەی چارەنووسی گەلێک بە دەسەڵاتێکی ترسنۆکەوە، ڕێک وەک خۆحەشاردان وایە لەژێر سێبەری دارێکی وشکبوودا لە کاتی زریانێکی وێرانکەردا: ئەو کەسانەی ئامادەن دەستبەرداری ئازادییە بنەڕەتییەکانیان ببن تەنها بۆ ئەوەی کەمێک ئاسایشی کاتی بکڕن، ئەوا شایەنی هیچ کامیان نین؛ نە ئازادی و نە ئاسایش.
ئەمڕۆ دەسەڵاتدارانی ئێمە دەیانەوێت بە هەڕەشەی “تێکچوونی ئاسایش” میللەت بێدەنگ بکەن و ئازادییەکانیان زەوت بکەن، کەچی خۆشیان ناتوانن یەک دڵۆپ ئاسایش دابین بکەن. ئەوان ئاسایشیان کردووەتە کاڵایەک و دەیانەوێت پێمان بفرۆشنەوە، لە کاتێکدا سەروەریی خاکیان بە بەتاڵی هەڕاج کردووەتە سەر مێزی وڵاتانی هەرێمی.
ئیدی کاتی ئەوەیە ئەم گرێبەستە ساختەیە هەڵوەشێنینەوە کە ناویان ناوە پاراستنی ئاسایش! ئەی ئەو گەلەی کە کەرامەتتان بووەتە قەڵغانێک بۆ پاراستنی کۆشکەکانی ئەم مافیایانە، هاوار بکەن بە ڕووی ئەو سیستەمەدا کە باج و ئارەقەی ئێوە دەخوات تەنها بۆ ئەوەی چەکەکانی بکاتە ڕووی خۆتان. ئەو مێزە بڕووخێنن کە لەسەری بڕیار لەسەر فرۆشتنی ئاسمانی نیشتمان و کڕینی چەک بۆ سەرکوتکردنی ئێوە دەدرێت. دەوڵەتێک کە نەتوانێت هاوڵاتییەکەی لە هێرشی دەرەکی بپارێزێت، بەڵام شێر بێت بۆ زیندانیکردنی گەنجێکی ناڕازی، تەنها وێرانەیەکە کە دەبێت بە خێرایی بەسەر سەری ئەم فەنتەڵۆسانەدا بڕووخێنرێت تا کەرامەتی ئینسان سەوز ببێتەوە!