خەونی سەربەخۆیی لە بەردەم واقیعی داڕماندا

محمد جەبار ئەحمەد

ئەگەر بڕوانینە کارنامەی دە ساڵی ڕابردووی هەرێمی کوردستان (٢٠١٦–٢٠٢٦)، ڕاستییەکی تاڵ ڕووبەڕوومان دەبێتەوە: ئەم دەیەیە تەنها قۆناغێکی ئاسایی تێنەپەڕیوە، بەڵکو شاهیدی شکستی پڕۆژەیەکی سیاسی و ئابووری بووە کە باجەکەی ڕاستەوخۆ لەسەر پشتی هاووڵاتییان بار کراوە. زنجیرەیەک بڕیاری هەڵەی ستراتیژی، وەک ئەنجامدانی ڕیفراندۆم بە بێ ئامادەکاری و لێکەوتە دڵتەزێنەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٧، نەک هەر نیوەی خاکی هەرێم و سەرچاوە نەوتییە بنەڕەتییەکانی دەستبەسەردا گیرا، بەڵکو بڕبڕەی پشتی خەونی “سەربەخۆیی ئابووری”شی شکاند. سیاسەتی شکستخواردووی دارایی و پەیڕەوکردنی سیستەمی بێبەزەییانەی پاشەکەوت، ژیانی ملیۆنێک و نیو مووچەخۆری کردە قوربانی ململانێیە سیاسییەکان؛ شکستێک کە لە ساڵی ٢٠٢٣ بە بڕیارەکەی دادگای پاریس گەیشتە کۆتایی ڕێگاکە و هەرێمەکەی سەرلەنوێ خستەوە ژێر وابەستەیی تەواوەتی بەغدا.

ئەوەی دۆخەکەی زیاتر قەیراناوی کردووە، ڕادەی بێ باکیی دەسەڵاتدارانی ناوخۆیی بووە لە بەرامبەر بێهیوایی گەنجاندا؛ کاتێک کۆچی بەکۆمەڵ لە سنوورەکانی بیلاڕووس و خنکانی گەنجان لە دەریاکاندا بووە دوا پەناگەی نەوەی نوێ، ڕوونترین بەڵگە بوو بۆ ئەوەی کۆمەڵگای کوردی لە رووی دەروونی و جەستەیییەوە تووشی داڕمانی بەکۆمەڵ بووە. لەلایەکی ترەوە، دابەشبوونی کارگێڕی، پەککەوتنی دامەزراوە دیموکراتییەکان، و بوونی کوردستان بە گۆڕەپانی تەقینەوەی موشەکەکانی ئێران و لەشکرکێشییەکانی تورکیا، سەلماندییان کە حوکمڕانیی ناوخۆیی تەنانەت لە پاراستنی سەروەری و ئاسایشی سەرەتایی هاووڵاتییانیشی ناکام بووە. ئەمڕۆ، لە سایەی بەرزبوونەوەی ترسناکی ڕێژەی تاوانکار و ژنکوژیدا، بە ئاشکرا دەبینین چۆن دەسەڵاتێک کە بەڵێنی دروستکردنی دەوڵەتی سەربەخۆی دەدا، کوردستانێکی وێرانکراو و خەڵکێکی هێندە بێئومێدی بەجێهێشتووە کە گەورەترین خەونی ڕۆژانەی تەنها وەرگرتنی مووچەیەک بێت لە کاتی خۆیدا.

ئەنجامى عینادى ململانێى دەسەڵاتداران

سۆران غەفار

لە یەکێک لە گەورەترین و کۆمیدیترین شانۆگەرییەکانی مێژووی حوکمڕانیی هەرێمی کوردستاندا، چەندین مانگ شەقام و میدیاکان بە ململانێیەکی وەهمی و ژاوەژاوێکی سیاسیی بێزارکەرەوە سەرقاڵ کران؛ لە لایەکەوە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بە دەنگێکی بەرز و حەماسییەوە گوتی “نەخێر” و وەها خۆی نمایش دەکرد کە گوایە فریادڕەسی میللەتە و ڕێگری لە قۆرخکاری دەکات، لە لایەکی تریشەوە پارتی دیموکراتی کوردستان بەوپەڕی شانازی و لووتبەرزییەوە گوتی “بەڵێ” و بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە بەبێ گوێدانە هیچ ئاستەنگێک کاروانی ئاوەدانی و چاکسازی بەرەو پێشەوە دەبات . بەڵام دوای تێپەڕبوونی مانگەها لەم شەڕە بەیاننامە و هەڕەشە ئاگرینانەی سەر شاشەی تەلەفزیۆنەکان، کاتێک تۆزوخۆڵی ئەم زۆرانبازییە سیاسییە نیشتەوە و هاوڵاتیی داماو سەیری واقیعی ژیانی خۆی کرد، بۆی دەرکەوت کە ئەنجامی یەکگرتنی ئەم “بەڵێ” و “نەخێر”ە، تەنیا سفرێکی گەورە و “هیچ”ێکی ڕەها بووە .

ئەمە لوتکەی گاڵتەجاڕییە کە دوو هێزی دەسەڵاتدار، نیشتمانێکی تەواویان کردووەتە بارمتەی ململانێیەکی بێمانا، لە کاتێکدا نە “نەخێر”ەکەی یەکێتی توانی سکی منداڵێکی برسی تێر بکات یان دادپەروەری بهێنێتە کایەوە، نە “بەڵێ”کەی پارتیش توانی گڵۆپی ماڵە تاریکەکان ڕووناک بکاتەوە یان مووچەیەک لە کاتی خۆیدا دابەش بکات . ئەگەر سەیرێکی ئەو بەڵێنانە بکەین کە دەدرا، بڕیار بوو ئەم وڵاتە ببێتە دوبەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئابوورییەکی وەها سەربەخۆمان هەبێت کە کەس پێویستی بە بەغدا نەبێت، کەچی ئەمڕۆ گەورەترین کێشەی خەڵک ئەوەیە کە کەی مۆەلیدەی گەڕەک کارەبا دەداتەوە یان کەی پارە دەگاتە بانکەکان بۆ ئەوەی فەرمانبەران دوای چەندین مانگ چاوەڕوانی نیوە مووچەیەک وەربگرن . ئەمە ڕێک وەک ئەو یارییە دەروونییە وایە کە تێیدا پەرلەمان دادەخرێت، دامەزراوەکان سڕ دەکرێن، و یاساکان پێشێل دەکرێن، تەنیا لەبەر ئەوەی دوو لایەنی سیاسی نەیانتوانیوە لەسەر پشکی خۆیان ڕێکبکەون، کەچی بە بێشەرمیشەوە داوا لە خەڵک دەکەن چەپڵە بۆ ئەم بێتواناییە لێبدەن . لەبری ئەوەی ئەم دوو حزبە کێبڕکێ لەسەر پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییەکان بکەن، کێبڕکێ لەسەر ئەوە دەکەن کە کامیان دەتوانێت باشتر پرۆسەی سیاسی ئیفلیج بکات و ژیانی خەڵک زیاتر بخاتە ناو گێژاوەوە، تا لە کۆتاییدا هەردووکیان لە پشتی پەردەوە پێکەوە دابنیشن و کێکەکە بەش بکەن .

بۆ هاوڵاتییەکی ماندوو کە ڕۆژانە شەڕی مانەوە دەکات، هیچ جیاوازییەک نییە لە نێوان دروشمی ڕەتکردنەوە و بەڵێنی جێبەجێکردندا، چونکە لە هەر دوو حاڵەتەکەدا ئەوەی دەدۆڕێت تەنیا گیرفان و کەرامەتی میللەتە . باوکێک کە ناتوانێت کرێی خانووەکەی بدات، یان گەنجێک کە بەهۆی بێکارییەوە بیر لە ڕێگەی مەرگ و کۆچکردن دەکاتەوە، زۆر باش تێگەیشتووە کە ئەم ڕووبەڕووبوونەوە سیاسییە تەنیا یارییەکە بۆ کات کوشتن و سەرقاڵکردنی شەقام، نەک بۆ چارەسەرکردنی بنەڕەتیی قەیرانەکان . لەم وڵاتەدا، کاتێک سەرکردەکان شەڕ دەکەن، میللەت باجەکەی دەدات، و کاتێکیش ئاشت دەبنەوە، دیسان هەر میللەت باجەکەی دەدات؛ چونکە ئامانجی سەرەکیی ئەم سیستەمە دروستکردنی قەیران و شاردنەوەی شکستە یەک لە دوای یەکەکانیانە لەژێر پەردەی ململانێی حزبییدا . لە کۆتاییدا، هەرێمی کوردستان بووەتە گەورەترین قوربانیی ئەم “بەڵێ” و “نەخێر”ە گاڵتەجاڕییە، کە تێیدا تەنیا شتێک کە ڕاستەقینەیە، نەهامەتی و بێهیوایی خەڵکە کە ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر دەبێت

بەنزینی پارتی یان بەنزینی یەکێتی، باجەکەی هەر هاوڵاتیی دەیدات!

محمد زیاد عەزیز

لە گەرمەی قەیرانە یەک لەدوای یەکەکانی هەرێمی کوردستاندا، ململانێی حیزبەکان گەیشتووەتە ئاستێک کە تەنانەت نرخی سووتەمەنیش بووەتە کەرەستەیەکی ڕاگەیاندن بۆ شکاندنی یەکتری و بانگەشەی هەڵبژاردن. کاتێک لە میدیاکاندا دەبیستین کە پارتی و یەکێتی شانازی بەوەوە دەکەن کە لە ناوچەی ژێر دەسەڵاتی کام حیزبدا بەنزین بە ١٠٥٠ یان ١١٥٠ دینار دەفرۆشرێت، ئەمە لە ڕاستیدا نیشانەی خزمەتکردن نییە، بەڵکو نیشانەی دابەشبوونی ئابووریی وڵاتە بەسەر دوو زۆنی قاچاخچێتی و قۆرخکاریدا. بەرپرسان حەز دەکەن ئەم جیاوازییە کەمەی نرخ وەک “دەستکەوت” و خەمخۆری بۆ هاوڵاتییان پیشان بدەن، و کاتێکیش فەرمان دەردەکەن کە دەبێت بەنزینی بازرگانی لە ٨٥٠ دینار زیاتر نەبێت، وەها وێنای دەکەن کە ئیتر کێشەکە چارەسەر بووە. بەڵام لە واقیعدا، هاوڵاتییەکی ئاسایی کەمترین باکی بەوە هەیە کە کام حیزب لەسەر شاشەکان خۆی دەکاتە پاڵەوانی هەرزانکردنی ٥٠ دینار لە لیترێک بەنزیندا؛ ئەوەی بۆ شەقام گرنگە، تێچووی گشتیی ژیان و توانای بژێوییە لە هەرێمێکدا کە ڕۆژانە نەوت دەردەهێنێت کەچی دانیشتووانەکەی دەبێت چەندین کاتژمێر لە ڕیزدا بوەستن بۆ کڕینی چەند لیترێک سووتەمەنی. خەڵک پرسیاری ئەوە ناکات ئایا بەنزینخانەکە لە زۆنی زەردە یان سەوز، بەڵکو پرسیار دەکات بۆچی ئەو نەوتەی لێرە دەردەهێنرێت بە ٤٥٠ دینار دەدرێتە پارێزگاکانی تری عێراق، بەڵام هاوڵاتیی کورد دەبێت لە وێستگەکاندا تا ١٣٠٠ یان ٢٠٠٠ دینار بداتە هەمان بەنزین؟.

گەورەترین فێڵی ئەم شەڕە میدیاییە ئەوەیە کە دەیانەوێت تێڕوانینی شەقام لە “داواکردنی مافی بنەڕەتی”یەوە کورت بکەنەوە بۆ “ڕازیکردن بە کەمترین زیان”. کاتێک تێکڕای داهاتی خێزانێک لە هەرێمدا تەنیا دەوروبەری ٤٠٠ دۆلارە، دانی پارەیەکی خەیاڵی بە سووتەمەنی واتە وێرانکردنی بودجەی خێزانەکە. ئیتر چ جیاوازییەک دەکات ئەگەر بەنزینخانەکە سەر بە کۆمپانیاکانی پارتی بێت یان یەکێتی، کاتێک لە کۆتاییدا ئەو کەسەی دەست دەباتە گیرفانی و باجی ئەم قۆرخکارییە دەدات هەر هەمان هاوڵاتیی هەژارە کە مووچەکەیشی بڕاوە؟. کاتێک حکومەت خۆی ڕۆژانە ٥٠ هەزار بەرمیل نەوت بۆ پێداویستیی ناوخۆ تەرخان دەکات، کەچی بەرهەمەکەی لەلایەن پاڵاوگە حیزبییەکانەوە بە نرخی بازرگانی دەفرۆشرێتەوە بە خەڵک، ئەمە پێی دەوترێت تاڵانکاریی ڕێکخراو نەک قەیرانی سووتەمەنی. هەربۆیە، دروشمە حیزبییەکان هەرچەندە بریقەدار بن، ناتوانن ئەو ڕاستییە بشارنەوە کە هەردوو حیزب شەریکن لەم سیستەمەدا و شەڕی سەر شاشەکانیشیان تەنیا بۆ ئەوەیە خەڵک بیر لەوە نەکاتەوە کە خاوەنی ڕاستەقینەی ئەم پاڵاوگە و کۆمپانیایانە کێن.

ئیفلیجکردنی دامەزراوەکان لە سێبەری ململانێ حزبییەکاندا

ئەحمەد نەوزاد ئیبراهیم

پێکنەهێنانی کابینەی نوێی حکومەت لە هەرێمی کوردستان، تەنها قەیرانێکی کاتی نییە، بەڵکو دەرخەری نەخۆشییەکی درێژخایەنی ناو سیستەمی سیاسیی هەرێمە. ئەم چەقبەستووییە، کە بە پلەی یەکەم بەرهەمی ململانێ و بەرژەوەندیخوازیی هێزە سەرەکییەکانە—بەتایبەت پارتی و یەکێتی—سەلمێنەری ئەو ڕاستییە تاڵەیە کە ئیرادەی حزبی بەسەر بەرژەوەندییە نیشتمانییەکاندا زاڵ کراوە. پرۆسەی پێکهێنانی حکومەت، کە دەبوو پرۆسەیەکی دیموکراسی و دامەزراوەیی بێت، گۆڕدراوە بۆ یارییەکی کاتکوشتنی بێ کۆتا، وەک ئەوەی جومگەکانی ژیان لەسەر وەستانی کات و چاوەڕوانیی ڕێککەوتنی ئەوان گیرسێتبێتەوە.
لە ڕووی کارگێڕییەوە، مانەوەی هەرێم لەم بۆشاییەدا، بووەتە هۆی پەلوپۆخستن و ئیفلیجکردنی دامەزراوە گشتییەکان. کاتێک دەسەڵاتی جێبەجێکردن لە دۆخی “کاربەڕێکەر”ێکی لاوازدایە، بڕیارە ستراتیژییەکان سڕ دەکرێن و تەنها ڕۆتینێکی ئیداریی بێگیان باڵادەست دەبێت. لەم نێوەندەشدا، دامەزراوەکان نەک هەر وەڵامدەرەوەی پێداویستییەکانی هاوڵاتیان نین، بەڵکو دەنگ و داواکارییەکانی خەڵک لەناو دەنگەدەنگی ململانێ سیاسییەکاندا بە تەواوی پشتگوێ دەخرێن و هیچ بەهایەکیان بۆ نامێنێت.
دەرهاویشتە ئابوورییەکانی ئەم قەیرانە، لە ئاستێکی زۆر مەترسیداردان. نەبوونی دیدگایەکی ڕوونی ئابووری و سەقامگیریی سیاسی، ژینگەی وەبەرهێنانی وێران کردووە و بازاڕی خستووەتە دۆخێکی نادڵنیایی قووڵەوە. داهێنانە سەیرەکانی ئەم جۆرە حوکمڕانییە، وەک دروستکردنی سیستەمی “لەتە مووچە” و دابەشکردنی پارە بە شێوەی وەرزی، بوونەتە ناسنامەی ئیدارەدانی هەرێم. لەولاشەوە، خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکانی وەک ئاو، کارەبا، و ڕێگاوبان لەوپەڕی خراپیدان و هێشتا وەک پێداویستییەکی نایاب و لوکس مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت، نەک وەک مافێکی سادەی هاوڵاتیبوون.
لە ڕووی کۆمەڵایەتیشەوە، ئەم درزە گەورەیەی نێوان دەسەڵات و کۆمەڵگە، متمانەی بە سیستەمەکە لە ڕەگەوە هەڵتەکاندووە. هاوڵاتیان لە نێوان بێئومێدی و توڕەییدا دەژین، کە ئەمەش زەنگێکی مەترسیدارە بۆ سەرهەڵدانی ناسەقامگیریی و تەقینەوەی کۆمەڵایەتی. سەرەڕای ئەوەی چارەسەرەکە لە یەکگرتوویی و وەلانانی بەرژەوەندییە تەسکەکاندایە، بەڵام دەستەبژێری سیاسی بە جۆرێک لە واقیعی خەڵک دابڕاون، کە بەوپەڕی بێباکییەوە دەڕواننە نەهامەتییەکانی چینی ئاسایی و هیچ نرخ و بەهایەکی ئەخلاقییان بۆ ئیرادەی گشتی نەهێشتووەتەوە.

مەسرور بارزانی و بافڵ تاڵەبانی تۆپەکە بۆ یەکتر هەڵدەدەن، بەڵام خەڵک چیتر نایەوێت سەیری یارییەکە بکات!

ڕێباز عوسمان محمد

ململانێی نێوان سەرکردەکانی پارتی و یەکێتی، بەتایبەتی مەسرور بارزانی و بافڵ تاڵەبانی، چیتر تەنیا ناکۆکییەکی سیاسیی ئاسایی نییە، بەڵکو بووەتە یارییەکی تەلەفزیۆنیی بێزارکەر کە تێیدا هەردوو لا تەنیا خەریکی هەڵدانی تۆپی بەرپرسیارێتین بۆ گۆڕەپانی یەکتری. قەیرانی ڕاستەقینە لە هەرێمی کوردستاندا لە خودی ناکۆکییەکاندا نییە، بەڵکو لەو سوڕە بەتاڵەدایە کە سیاسەتی ئەم وڵاتەی تێدا گیری خواردووە؛ سوڕێک کە تێیدا کۆبوونەوەکان تەنیا دەبنە هۆی ڕێکخستنی کۆبوونەوەی تر، دانوستانەکان تەنیا دانوستانی تر بەرهەم دەهێنن، و لێدوانە ئاگرینەکان تەنیا بۆ وەڵامدانەوەی لێدوانەکانی پێشوو دەدرێن. لەم نێوەندەشدا، ئەوەی دەبوو ببێتە مەرجەعی یاسایی و چاودێری واتە پەرلەمان، بە تەواوی ئیفلیج کراوە، و پرۆسەی پێکهێنانی حکومەتیش بووەتە چیرۆکێکی خەیاڵیی بێکۆتایی. هاوڵاتییان کە لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤دا بەرەو سندوقەکانی دەنگدان چوون بۆ ئەوەی دامەزراوەکانیان بۆ کارا بکرێتەوە، ئێستا دەبێت وەکو بینەرێکی ماندوو لەسەر کورسییەکانی چاوەڕوانی دابنیشن و سەیری ئەم یارییە سیاسییە بکەن کە هیچ ئەنجامێکی نییە جگە لە بەفیڕۆدانی کات و سامانی وڵات.

شەقامی کوردی گەیشتووەتە ئەو ئاستەی کە چیتر باکی بەوە نەماوە کام حیزب زۆرترین پۆست دەبات یان کام سەرکردە لە میدیاکاندا خۆی بە براوە نیشان دەدات؛ تاکە پرسیارێک کە بۆ خەڵک گرنگە ئەوەیە: ئایا ئەم یارییە بێمانایە کەی کۆتایی دێت؟ کاتێک دەسەڵاتداران خەریکی دابەشکردنی خاڵە سنوورییەکان و داهاتی نەوتن لە پشت دەرگا داخراوەکانەوە، شەقام بەدەست بێمووچەیی و نەبوونی خزمەتگوزارییەکانەوە دەناڵێنێت. سەرکردەکان پێیان وایە بە درێژکردنەوەی کاتی یارییەکە دەتوانن مەرجەکانیان بەسەر یەکتریدا بسەپێنن، بێئاگا لەوەی کە خەڵک مێژوویەکی درێژی لەگەڵ ئەم شانۆگەرییانەدا هەیە و زۆر باش دەزانێت کە لە کۆتاییدا حیزبەکان لەسەر دابەشکردنی پارەکە ڕێکدەکەون و ئەوەی وەک هەمیشە دەدۆڕێت تەنیا هاوڵاتیی هەژارە. تا ئەو کاتەی سیاسەت لە هەرێمی کوردستان تەنیا بۆ بردنەوەی دەسکەوتی حیزبی بێت نەک بۆ خزمەتکردنی کۆمەڵگا، ئەوا ئەم یارییە هەر بەردەوام دەبێت و بینەرەکانیش ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر بێئومێد دەبن و واز لە سەیرکردنی دەهێنن.

گەندەڵى تەواوو بوو !

ئومێد عومەر

پێدەچێت دەسەڵاتدارانی عێراق باوەڕیان وابێت کە گەندەڵی تەنها ئەو کاتە بوونی هەیە کە لە مانشێتی ڕۆژنامەکاندا دەنووسرێت، بۆیە کاتێک ئۆپەراسیۆنە پاڵەوانانەکەی “فەجر”ـیان بە گرتنی ٤٧ بەرپرس ڕاگەیاند، وەها خۆیان نیشان دا کە ئیتر سەروەریی یاسا باڵی بەسەر وڵاتدا کێشاوە و هیچ کەسێک ناتوانێت لە سزای حکومەت دەرباز بێت. بەڵام هەر ئەوەندەی کە سەرنجی کامێراکان لەسەر ئەم دراما میدیاییە لاچوو و هەواڵەکان بێدەنگ بوون، ئیتر وڵات بە تەواوی گەڕایەوە سەر هەمان سیستەمی دابەشکردنی پشکی دزییەکان؛ چونکە لە واقیعدا گەندەڵی لە عێراق و هەرێمی کوردستاندا قەیرانێکی تاکەکەسی نییە تا بە گرتنی چەند دەڵاڵێک چارەسەر ببێت، بەڵکو خودی سیستەمەکەیە. ئەوەی بینیمان تەنها قوربانیکردنی چەند کەسێک بوو بۆ هێورکردنەوەی تووڕەیی جەماوەر و پاراستنی سەرۆکە گەورەکان، کە ئەمەش دروست وەکو ئەوە وایە بڵێیت دارێکی گەنیومان بڕیوەتەوە، بەڵام لە ڕاستیدا تەنها گەڵاکانیمان هەڵوەراندووە و ڕەگەکەی لەژێر زەویدا قوڵتر ڕۆچووە.

کاتێک حکومەت خۆی دەڵێت گەندەڵی هەموو جومگەکانی تەنیوە، ئیتر بە چ لۆژیکێک داوا لە هاوڵاتییەک دەکات باوەڕ بەو شانۆگەرییە بکات کە تەنها بە گۆڕینی چەند دەموچاوێک لەسەر کورسییەکان، وڵات بووەتە بەهەشتی دەستپاکیی و ئیتر کەس پارە ناخوات؟. تا ئەو کاتەی دەسەڵاتدارانی نوێ هەمان ئەو دەسەڵاتە ڕەهایانە بە میرات وەردەگرن کە هیچ چاودێرییەکی سەربەخۆیان لەسەر نییە، ئەوا بە بێدەنگبوونی میدیاکان گەندەڵی کۆتایی نەهاتووە، بەڵکو تەنها شێوازی دزینەکە بۆ سەردەمێکی نوێ مۆدێرنتر کراوە و دزەکان فێربوون چۆن بەبێ دروستکردنی ژاوەژاو و لەژێر پەردەی “چاکسازی”ـدا سامانەکە هەڵلووشن.

باجی لاوازیی ئازادیی ڕاگەیاندن، لاوازیی لێپرسینەوەیە

فەرمان یاسین

لە هەر کۆمەڵگایەکی تەندروستدا، ڕۆژنامەنووسان وەک پردێکی پەیوەندیی زیندوو لە نێوان هاوڵاتیان و دامەزراوەکانی دەوڵەتدا کار دەکەن. ئەوان چاوی شەقامن بەسەر بڕیارە سیاسییەکان، گرێبەستە داراییەکان و هەنگاوەکانی حکومەتەوە. کاتێک ئازادیی ڕاگەیاندن پاشەکشێ دەکات و سنووردار دەکرێت، تەنیا زیان بە پێگەی پیشەیی ڕۆژنامەنووسان ناگات، بەڵکو ئەم پردە گرنگە تێکدەشکێت. لێکەوتەی ڕاستەوخۆی ئەم دۆخەش بریتییە لە داڕمانی توانای کۆمەڵگا بۆ ناسینەوەی کێشەکان و لێپرسینەوە لەسەریان.

کاتێک ژینگەی کاری ڕۆژنامەنووسی لێوانلێو دەکرێت لە ترس، گوشاری یاسایی و بەربەستی کارگێڕی، کۆمەڵگا توانای دۆزینەوەی سەرچاوەی قەیرانەکانی لەدەست دەدات. لەم دۆخەدا، کێشە گەورەکانی وەک گەندەڵی، بەهەدەردانی سامانی گشتی یان خراپیی خزمەتگوزارییەکان، لە کایەی گشتییەوە دەگوازرێنەوە بۆ ژوورە داخراوەکان. هاوڵاتیان لە ڕاستییەکان بێبەش دەبن و لەبری ئەوەی لەسەر بنەمای زانیاریی ورد گفتوگۆ بکەن، فەزای گشتی بە پڕوپاگەندەی حیزبی، دەنگۆ و گومانی بەردەوام تژیم دەبێت. ئەمەش وا دەکات کۆمەڵگا نەتوانێت بە شێوازێکی زانستی و دروست دەستنیشانی کەمکوڕییەکان بکات.

کاتێک چاوی میدیا کوێر دەکرێت، لێپرسینەوە دەبێتە چەمکێکی مەحاڵ؛ چونکە ناتوانیت لێپرسینەوە لەسەر کێشەیەک بکەیت کە ڕێگەت پێ نەدراوە بزانیت بوونی هەیە.

ئەم پاشەکشێیەی ئازادیی میدیا، سێ زیانی ستراتیژی بە پرۆسەی لێپرسینەوە دەگەیەنێت:

• پارێزبەندی بۆ گەندەڵکاران: نەبوونی ڕاپۆرتی لێکۆڵینەوەیی و ئازاد، کەشێکی ئارام بۆ بەرپرسە کەمتهەمخەمەکان یان گەندەڵەکان دەڕەخسێنێت تا بێ ترسی ئاشکرابوون بەردەوام بن لە سەرپێچییەکانیان.
• سەپاندنی یەک دەنگی: کاتێک میدیای سەربەخۆ بێدەنگ دەکرێت، تەنیا گێڕانەوەی فەرمیی حکومەت یان میدیا سێبەرەکان دەمێنێتەوە، ئەمەش واتا کوشتنی فرەیی و قۆرخکردنی ڕاستییەکان.
• بێهێزبوونی شەقام: هاوڵاتی کاتێک زانیاریی دروستی لەبەردەست نەبێت، توانای فشارکردن یان پێشکەشکردنی داواکاریی حەقیقی بۆ چاکسازی لەدەست دەدات.

سنووردارکردنی ئازادیی ڕاگەیاندن لەژێر هەر ناو و پاساوێکدا بێت، گەورەترین دیارییە کە پێشکەش بە سیستمی گەندەڵ و سست دەکرێت. پاراستنی ڕۆژنامەنووسان خێر یان پۆزێکی دیمۆکراسی نییە کە دەسەڵات شانازیی پێوە بکات، بەڵکو پێویستییەکی حەتمییە بۆ هێشتنەوەی کۆمەڵگا بە زیندویی. ئەگەر ئامانج بنیاتنانی دەوڵەتێکی کارا و متمانەپێکراوە، دەبێت پێش هه موو شتێک ڕێگا بدرێت پردی گەیاندنی ڕاستییەکان بە ساغڵەمی بمێنێتەوە، چونکە بێ ئازادیی میدیا، هیچ جۆرە چاکسازی و لێپرسینەوەیەک بوونی نابیێت.

خاوێنکردنەوەی ماڵی سیاسی؟

جێگر سەلێمان ساڵح

ئەو کەمپینە بەرفراوانەی کە لە ماوەی ڕابردوودا دەموچاوە دیار و قورسەکانی ناو کایەی حوکمڕانیی کردە ئامانج، سەرنجی تەواوی ڕای گشتی و میدیاکانی بەلای خۆیدا ڕاکێشا و وەک وەرچەرخانێکی گەورە لە مێژووی لێپرسینەوەدا وێنا کرا. دیمەنی ڕاوەدوونان و دەستگیرکردنی بەرپرسە باڵاکان بۆ ماوەیەک شەقامی توڕە و بێهیوای ئارام کردەوە، بەڵام لە پشت پەردەی لێدوانە فەرمییەکانەوە، پرسیارێکی قورس و جدی هەمیشە لە ناو بازنە و گفتوگۆ سیاسییەکاندا دەخولێتەوە: ئایا ئەم لێکۆڵینەوە و ڕێکارە توندانە تەنیا لەسەر بنەمای بەڵگەی حاشاهەڵنەگر و بە مەبەستی چەسپاندنی سەروەریی یاسا و لێپرسینەوەی دامەزراوەیی بوون، یان وەک ئامرازێک بەکارهێنران بۆ سەرلەنوێ دابەشکردنەوە و ڕێکخستنەوەی نەخشەی هەژموون و پێگەی هێزەکان لە ناو جەستەی دەوڵەتدا؟

مێژووی سیاسی پێمان دەڵێت کە لە سیستمە پشککاری و ئاڵۆزەکاندا، سنووری نێوان دادپەروەریی ڕاستەقینە و ململانێی سیاسی هێندە باریکە کە زۆرجار بە تەواوی تێکەڵ دەبن. گومانی شەقام لەوەوە سەرچاوە دەگرێت کە بۆچی دۆسیەی گەندەڵییەکان هەمیشە بەپێی کات و سات و هاوسەنگیی هێزەکان دەکرێنەوە یان دادەخرێن؛ کاتێک لێکۆڵینەوەکان تەنیا ئاراستەی تەکەتول یان کارەکتەرێکی دیاریکراو دەکرێن کە لەو خولەدا پێگەی کەم بووەتەوە، یان کاتێک پێشڕەوانی کەمپینەکە خۆیان لە تۆڕی بەرژەوەندیی حیزبیدا دەپارێزن، چەمکی دادپەروەری بەها پیرۆزەکەی خۆی لەدەست دەدات و دەگۆڕێت بۆ جۆرێک لە «خاوێنکردنەوەی ماڵی سیاسی».

ئەمەش بەو واتایەی کە دەسەڵاتی نوێ دەیەوێت نەیارە کۆنەکان یان شەریکە سەرکێشەکان لە سەر ڕێگەی خۆی لا ببات تا جێگە بۆ تۆڕ و دەموچاوە نوێیەکانی سەر بە خۆی بکاتەوە. تاقیکردنەوەی ڕاستەقینەی ئەم دۆخە لە داهاتوویەکی نزیکدا دەردەکەوێت؛ ئەگەر ئەم ڕێکارانە ستراتیژێکی گشتگیر بن کە سەرجەم لایەن و بەرپرسەکان بێ جیاوازی بگرێتەوە و دەست بۆ بنەبڕکردنی سیستمی گەندەڵی ببات، ئەوا دەتوانرێت ناوی بنرێت دادپەروەری. بەڵام ئەگەر تەنیا وەک ئامرازێکی کاتی بۆ تۆقاندنی ڕکابەرەکان و جێگیرکردنی پێگەی دەسەڵاتدارانی ئێستا بەکاربهێنرێت، ئەوا وڵات هیچ هەنگاوێک بەرەو پێشەوە نەچووە، بەڵکو تەنیا شایەتی گەمەیەکی نوێی سیاسی بووە کە تێیدا یاسا کراوەتە چەکێک بۆ پاکتاوکردنی حسابات و پاراستنی بەرژەوەندیی باڵادەستەکان لە پشت پەردەی دروشمە بریقەدارەکانەوە.

قەڵغانی دیموکراسی یان دیواری پۆڵایینی گەندەڵکاران

سورێن حەمە کەریم

لە تیۆرییە سیاسییەکان و لە دەقی دەستوورەکاندا، پارێزبەندیی پەرلەمانی وەک قەڵغانێکی پیرۆز بۆ پاراستنی نوێنەرانی گەل دیزاین کراوە، بۆ ئەوەی بتوانن بەبێ ترس لە هەڕەشەی دەسەڵاتی جێبەجێکردن قسە بکەن و لێپرسینەوە بکەن. بەڵام لە عێراقدا، ئەم چەمکە دیموکراسییە گۆڕاوە بۆ یەکێک لە گەورەترین و گاڵتەجاڕترین ئامرازەکانی پاراستنی گەندەڵی. کاتێک دەسەڵاتداران ڕایدەگەیەنن کە پارێزبەندییان لە کۆمەڵێک یاسادانەر سەندووەتەوە بۆ ئەوەی لە هەڵمەتە ٤٧ کەسییەکەی ناوچەی سەوزدا دەستگیریان بکەن، ئەمە نیشانەی سەرکەوتنی یاسا نییە، بەڵکو دانپیادانانێکی مەترسیدارە بەوەی کە پەرلەمان خۆی بووەتە گەورەترین پەناگەی ئارام بۆ ئەوانەی پارەی وڵات تاڵان دەکەن. لەبری ئەوەی پارێزبەندی بۆ گوزارشتکردن لە بیروڕا بێت ، لێرە بووەتە “بەربەستێکی پێکهاتەیی کە ڕێگە بە حیزبەکان دەدات دزەکانیان لەناو باڵەخانەی یاساداناندا بشارنەوە و مەرج دابنێن بۆ هەر هەوڵێکی دەستگیرکردن. ئاخر کام دیموکراسییە ڕێگە دەدات نوێنەرێک ملیاران دینار بدزێت و دواتر بە پاساوی پارێزبەندییەوە لەسەر کورسییەکەی دابنیشێت و پێبکەنێت، تا ئەو کاتەی حیزبەکەی بڕیار دەدات بیفرۆشێت؟.

ئەمە پێمان دەڵێت کە لە عێراقدا، سیستەمەکە بە جۆرێک داڕێژراوە کە دەزگای یاسادانان خۆی دەبێتە دوژمنی سەروەریی یاسا. کاتێک حکومەت ناچار دەبێت پرۆسەیەکی درێژ و ئاڵۆزی ڕێککەوتنی سیاسی بگرێتەبەر تەنها بۆ ئەوەی پارێزبەندی لە یاسادانەرێکی گەندەڵ بسەنێتەوە، ئەمە مانای وایە کە یاسا لەسەر هەمووان وەک یەک جێبەجێ نابێت. ئەگەر خەڵکی ئاسایی بۆ دزینی پارچە نانێک ڕاستەوخۆ دەستگیر بکرێت، بۆچی دەبێت نوێنەرەکەی بۆ دزینی ملیۆنان دۆلار پێویستی بە مۆڵەتی حیزبەکەی هەبێت بۆ دادگاییکردنی؟ پارێزبەندی لەم وڵاتەدا ئامرازێک نییە بۆ دیموکراسی، بەڵکو قفڵێکە لەسەر دەرگای دادگاکان، و تەنها ئەو کاتە دەکرێتەوە کە دەسەڵاتداران بیانهەوێت نمایشی “پاکسازی” بەسەر شاشەکاندا پەخش بکەن.

ئایا نیشتمان بەهێزی چەک دەپارێزرێت، یان بەهێزی یاسا؟

عەلی ایسماعیل

کاتێک یاسا دەبێتە خزمەتکاری دەسەڵات، نەک دەسەڵات خزمەتکاری یاسا؛ کاتێک دادگا و دادوەر ناتوانن بە ئازادی بڕیار بدەن؛ کاتێک دەنگی جیاواز بە گفتوگۆ و دیموکراسی وەڵام نادرێتەوە، بەڵکوو بە فشار، توندوتیژی یان زیندان؛ ئەوە نیشانەی دەوڵەتی دامەزراوە نییە، بەڵکوو ئاگادارکردنەوەیە لە مەترسیی لاوازی متمانەی خەڵک بە سیستەم.

نەتەوەیەک بە ترس پێش ناکەوێت، بە ئازادی پێش دەکەوێت. کۆمەڵگایەک بە چاوپۆشی لە هەڵەکان چاک نابێت، بە لێپرسینەوە و دادپەروەری چاک دەبێت.

سامانی گشتی، موڵک و سەروەتی گەلە؛ پاراستنی ئەوان ئەرکی پیرۆزی هەموو بەرپرسیارێکە. هەر کاتێک گومان یان تۆمەت هەبێت بە دەستدرێژی بۆ سامانی گشتی، پێویستە بە شەفافیەت و دادوەرییەکی سەربەخۆ لێکۆڵینەوە لێبکرێت، چونکە هیچ کەسێک نابێت لەسەروی یاسا بێت.

حوکمڕانی لەسەر بنەمای حیزب، بنەماڵە یان خێڵ، ناتوانێت جێگای حوکمڕانی یاسا بگرێتەوە. داد، یەکسانی و شایستەیی ئەو بنەمایانەن کە داهاتووی هەر کۆمەڵگایەک لەسەریان دروست دەبێت.

داواکاری ئێمە نە توندوتیژییە و نە تۆڵەسەندنەوە؛ داواکاری ئێمە دادە، یاسایە، ئازادییە، شەفافیەتە و لێپرسینەوەی یەکسانە بۆ هەمووان. ئەو نیشتمانەی یاسا لەسەر هەمووان یەکسان بێت، هەرگیز لە ترسی دەنگی جیاواز ناترسێت.

نیشتمان بە یاسا دەمێنێتەوە، نە بە ترس. دادوەری سەربەخۆ بناغەی ئازادییە، و ئازادی بناغەی داهاتووی هەرێمی کوردستانە.