کێ پاسەوانی خەزێنەکە بوو؟

سەلاح حسن محمد

کاتێک دۆسیەی دزینی پتر لە ١١٥ ملیار دینار لە هێڵە ئاسمانییەکانی عێراق بە تۆمەتی سەرەکیی بەڕێوەبەری گشتیی کۆمپانیاکە، مەناف عەبدولمونعیم، دێتە سەر زمان، یان کاتێک دەبیستین لە دۆسیەکەی بریکاری پێشووی وەزارەتی نەوت، عەدنان جومەیلی، دەست بەسەر دەیان ملیۆن دۆلار، ٣١ ملیار دینار، ٧٠ خانوو و شوقە، ٢١ سەیارە و کێلۆکانی زێڕدا گیراوە، نابێت چاومان تەنیا لەسەر ناوی تۆمەتبارەکان بێت. پرسیارە گەورەکە و جێگەی سەرنجی ڕاستەقینە لێرەدایە: لە کاتی کۆکردنەوە و حەشارانی ئەم هەموو سەرمایە زەبەلاحەدا، دەزگا چاودێرییەکانی دەوڵەت لە کوێ بوون؟ کێ پاسەوانی خەزێنەی گشتی بوو؟

ئەم دۆسیانە پێش ئەوەی تاوانباربوونی چەند کەسێک بسەلمێنن، فەشەلی گەورەی ئەو دامەزراوانە دەسەلمێنن کە ئەرکیان پاراستنی سامانی گشتی و دۆزینەوەی سەرپێچییە داراییەکانە. ناکرێت لە وڵاتێکدا دەیان لێژنەی وردبینی، دیوانی چاودێریی دارایی، دەستەی دەسپاکی و لێژنەی پەرلەمانی هەبن، کەچی گەندەڵی بگاتە ئاستی کڕینی گەڕەکێک لە خانوو و کۆگایەک لە زێڕ و کەس پێی نەزانێت. ئەمە پێمان دەڵێت کە سیستمی چاودێری لە ناوەوە ڕزیوە؛ یان هێندە سەرەتایی و سستە کە توانای بینینی ئەم شاڵاوە گەورانەی نییە، یان بە ئەنقەست و لەژێر فشاری سیاسی و بەرتیلدا چاوی خۆی نوقاندووە.

ئەگەر دەزگا فەرمییەکان تەنیا کاتێک دەجووڵێنەوە کە کار لە کار ترازابێت و پارەکە غەیب بووبێت، ئەوا بوونی ئەو دامەزراوانە چیدیکە بەهایەکی نییە. چاکسازی لەوەوە دەست پێناکات کە کێ تێوەگلاوە، بەڵکو لەوەوە دەست پێدەکات کە ئەو سیستمی چاودێری و پشکنینە چاک بکرێتەوە کە ڕێگەی داوە جومگەیەکی وەک وەزارەتی نەوت یان فڕۆکەوانی مەدەنی ببێتە حەوزی مەلەکردنی چەتەکان. تا کاتێک دامەزراوە چاودێرییەکان لەژێر هەژموونی حیزب و کوتلە هێزداره‌کاندا بن و نەتوانن بە شێوەیەکی سەربەخۆ و پێشوەختە ڕێگری لە تاوان بکەن، خەزێنەی دەوڵەت هەمیشە وەک ماڵێکی بێدەرگا دەمێنێتەوە کە هەموان دەتوانن تێیدا ببڕن و بدزن.

گەندەڵی هەرگیز یەک کاراکتەری نییە

ڕێبەر عومەر

ئەوەی لەم ڕۆژانەدا لە عێراق دەبیسترێت، تەنیا ژمارە نین، بەڵکو گەمژەکردنی عەقڵی گشتییە. دەستگیرکردنی مەناف عەبدولمونعیم، بەڕێوەبەری گشتیی هێڵە ئاسمانییەکانی عێراق بە تۆمەتی دزینی پتر لە ١١٥ ملیار دینار، و دواتریش ئاشکرابوونی دۆسیەکەی عەدنان جومەیلی، جێگری پێشووی وەزیری نەوت—کە تێیدا دەست بەسەر ١٠ ملیۆن دۆلار، ٣١ ملیار دینار، ٧٠ خانوو و شوقە، ٢١ سەیارەی لوکس و ٣ کیلۆ زێڕدا گیراوە—شەقامی تووشی شۆک کردووە. میدیاکانی دەسەڵات وا پیشانی دەدەن کە پاڵەوانێکی نیشتمانی هاتووە و چەند دزێکی گرتووە، بەڵام حەقیقەتەکە لێرەوە دەست پێدەکات.

دزینی سەدان ملیار دینار و کڕینی ٧٠ خانوو و شوقە، بە دزییەوە و لەناو جانتایەکدا ناکرێت. ئەم قەبارە هێمنە لە تاوان، پێویستی بە دامەزراوە هەیە. بۆ ئەوەی پارەیەکی وا بجوڵێت، دەبێت زنجیرەیەک لە سیستمی ژمێریاری، لێژنەی کڕین، حەواڵەی بانکی، تێپەڕبوون لە تاقیگە و فلتەرەکانی پشکنین، و دەیان پلەی کارگێڕی چاویان نوقاندبێت یان شەشپشک مۆری فەرمییان لێدابێت. ناکرێت لایەنە پەیوەندیدارەکان پێمان بڵێن بریکارێکی وەزارەت یان بەڕێوەبەرێکی گشتی بە تەنیا و بەبێ ئاگاداریی وەزیر، سەرۆک حیزب، و دەزگا چاودێرییەکان بووەتە خاوەنی گەڕەکێک لە خانوو و کۆگایەک لە زێڕ.

تاقیکردنەوەی ڕاستەقینەی لێکۆڵینەوەکان لێرەدایە: ئایا ئەم دەستگیرکردنانە تەنیا بۆ بەتاڵکردنەوەی تووڕەیی خەڵکە و پاشان هێورکردنەوەی دۆخەکەیە، یان دەیانەوێت دەست ببەن بۆ ناو جەرگەی ئەو سیستمە کارگێڕی و حیزباتییەی کە ڕێگەی بە دروستبوونی ئەم مافیایانە داوە؟ ئەگەر لێکۆڵینەوە تەنیا لەسەر کەسەکان بێت و چاوپۆشی لەو دەزگایانە بکرێت کە زەمینەکەیان خۆش کردووە، ئەوا دڵنیابن سیستمی پشکپشکێنە دوای چەند مانگێکی تر، دەموچاوێکی نوێ لەسەر هەمان کورسی دادەنێت بۆ ئەوەی درێژە بە هەمان تەڵەکەبازی بدات. گەندەڵی لە عێراقدا ڕێکخراوە، بۆیە ڕووبەڕووبوونەوەکەشی دەبێت سیستماتیک بێت، نەک تەنیا نیشاندانی چەند سەرپێچییەکی شەخسی لە شاشەی تەلەفزیۆنەکانەوە.

بۆچی دەسەڵاتی کوردی ناکەوێت؟

ڕێبەر سەلیم

هاوکێشەی مانەوە لەسەر حسابی میللەت

لە هەموو فەلسەفەیەکی سیاسی و مێژوویی جیهاندا، کاتێک دەسەڵاتێک نوقمی قەیرانی دارایی، سیاسی، سەربازی و کۆمەڵایەتی دەبێت، تەمەنی بەرەو کۆتایی دەچێت. بەڵام لەم هەرێمەی ئێمەدا هاوکێشەکە پێچەوانەیە! هەرچەندە گەندەڵی قووڵتر دەبێتەوە، دەسەڵات بێباکتر و پایەکانی قایمتر دەبن. ئەمە ڕێکەوت نییە، بەڵکو ستراتیژیەتێکی چەپەڵە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی مێشکی کۆمەڵگە.

یەکێک لە هەرە هۆکارە مەترسیدارەکانی ئەم بێباکی و مانەوەیە، دروستکردنی لەشکرێکە لە کۆیلەی چەورە و بەرژەوەندخواز لەژێر عەبا و بەرگی ئاییندا.
ئەم تاقمە، کە ناویان پیاوانی ئایینیە، لە ڕاستیدا زۆرینەیان تەنها فەرمانبەری حیزب و پاسەوانی بەرژەوەندییەکانی گیرفان و ئارەزووەکانی خۆیانن کە. کارەکانیان شەرعیەتدانە بە زوڵم لە کاتێکدا خەڵک لە برسان هاوار دەکات و دەسەڵات زولمیان لێ دەکات، ئەوان باسی سەبر دەکەن.
ئەوان دەقە شەرعییەکان ئەشێوێنن بە دڵی بەرپرسی حیزبی ڕاڤە دەکەن حەرام دەکەن بە حەڵاڵ و تاوان و دزی دەسەڵاتدار پاک دەکەنەوە.

کاری ئەوان ئەوەیە شەقامی ناڕازی سادە و باوەڕدار سارد بکەنەوە و پێیان بڵێن قبوڵکردنی زوڵم پاداشتی هەیە و نابێت ڕووبەڕووی وەلی ئەمرەکان ببنەوە و لەبەرامبەردا دەسەلاتیش کەم و کوڕیەکانیان نەک دائەپۆشێ بەڵکو دیفاعیشیان لێ ئەکەن.

گەورەترین خیانەت ئەوەیە، بە ناوی خوداوە شەرعیەت بە دزینی قووتی منداڵانی ئەم وڵاتە بدەیت.
سەیرەکە لەوەدایە، سەرەڕای ئەوەی ئەم دەمامکانە لادراون و ڕووی ڕاستەقینەی ئەم کاسبکارانە بۆ هەمووان ڕوون بووەتەوە، هێشتا کەسانێک هەن کوێرانە بەرگرییان لێ دەکەن!
مێشکیان شۆراوەتەوە بەجۆرێک وای لەم مرۆڤە سادەیە کردووە نەتوانێت جیاوازی لە نێوان پیرۆزیی ئایین و پیسیی بازرگانانی ئایین بکات.

یان ئەوەتا هەنێک لە شوێنکەوتووانیان بۆ پشکی بچووک یان لە ترسی لەدەستدانی پێگەی کۆمەڵایەتی، چاو لە ڕاستییەکان دادەخەن.
ئەم دەسەڵاتە ناکەوێت تا ئەو کاتەی ئایین لە چنگی ئەم مشەخۆرانە ڕزگار نەکرێت چونکە سۆزی میللەت ئەجوڵێنرێت لە ژێر پەردەی دیندا کەوەک خۆی وەرنەگیرێ .
ناکەوێت تا ئەو کاتەی جەماوەر تێنەگات کە ڕەخنەگرتن لە مەلایەکی گەندەڵ، ڕەخنەگرتن نییە لە خودا، بەڵکو ڕووبەڕووبوونەوەی گەورەترین مەکینەی چەواشەکاریی حیزبە.
کاتێک کۆمەڵگە فێربوو سەیری گیرفانی مەلا و سەیارەی بەرپرس بکات نەک قسە لوسەکانیان، ئەو کاتە پایەکانی ئەم دەسەڵاتە لەرزۆک دەبن و هاوکێشەکە ڕاست دەبێتەوە.

زێڕی کوشندە، دەوڵەتی فشەڵ

زانیار ڕێبوار

ئەوەی چەکێکی پڕ لە فیشەک بدەیتە دەست منداڵێکی تووڕە لەناو ژوورێکی پڕ لە خەڵکدا، و چاوەڕێ بکەیت کە ئارامی و ئاسایش بپارێزێت؛ هەرێمی کوردستانیش ڕێک بەمجۆرە مامەڵە لەگەڵ سامانی سروشتیی خۆیدا دەکات. کاتێک نیشتمانێک لەسەر دەریایەک لە نەوت و غاز دانیشتبێت، بەڵام خاوەنی هیچ دادگایەکی سەربەخۆ، پەرلەمانێکی چاودێر، یان دەزگایەکی نیشتمانیی بێلایەن نەبێت، ئەوا ئەو سامانە نابێتە هۆی دروستکردنی قوتابخانە و نەخۆشخانە؛ بەڵکو دەبێتە هۆی دروستبوونی میلیشیا، دەسەڵاتی بنەماڵە، و ململانێی خوێناوی. لەم جۆرە کۆمەڵگایەدا، دەوڵەمەندیی خاکەکە نەک هەر نابێتە مایەی خۆشگوزەرانی بۆ هاوڵاتی، بەڵکو دەبێتە گەورەترین نەفرەت کە تێیدا تاڵانچییەکان بۆ پاراستنی پشکی خۆیان لە تاڵانییەکە، ئامادەن تەواوی وڵاتەکە بسوتێنن.

ئەم وێرانکارییە، دەرەنجامی هەژاری نییە، بەڵکو دەرەنجامی ئەو زەلکاوە سیاسییەیە کە دامەزراوەکانی تێدا نوقم کراوە. کاتێک نەوت دەردەهێنرێت بەڵام یاسایەک نییە بڵێت داهاتەکەی چۆن خەرج دەکرێت، ئەو نەوتە ڕاستەوخۆ دەچێتە ناو گیرفانی حیزب و دەبێتە پارە بۆ کڕینی چەک و دروستکردنی سوپای ئەلکترۆنی بۆ کپکردنی دەنگی ناڕازی. لەبری ئەوەی ئابوورییەکە گەشە بە چینی ناوەڕاست بدات، ئابووری سێبەر و قۆرخکاری بازاڕ دروست دەکات کە تێیدا چەند کۆمپانیایەکی سەر بە دەسەڵات هەموو شتێک کۆنتڕۆڵ دەکەن، لە دەرمانی نەخۆشخانەکانەوە تا دەگاتە هێڵی ئینتەرنێت. ئەمە دەوڵەتداری نییە، ئەمە دابەشکردنی نێچیرە لەناو دارستانێکدا کە تێیدا تەنها ئەو کەسانە دەژین کە خاوەنی چەک و هێزن.

“کاتێک دەسەڵات لە یاسا جیادەبێتەوە، ئیتر هیچ شتێک ناتوانێت ڕێگری بکات لەوەی کە خاوەن هێزەکان ببنە دڕندە.”) — ئەمەش ڕێک هەمان ئەو تراژیدیایەیە کە لە وڵاتانی وەک کۆنگۆ و ئەنگۆلادا ڕوویدا، کە پێی دەوترێت “نەفرەتی سەرچاوەکان” لەو وڵاتانەدا، بوونی ئەڵماس و نەوت لە جیاتی ئەوەی ببێتە هۆی پێشکەوتنی گەل، بووە هۆی شەڕی ناوخۆیی درێژخایەن و دروستبوونی دیکتاتۆریەتی دڕندە، چونکە هیچ دەزگایەک نەبوو کە بتوانێت حوکمڕانەکان لێپرسینەوە بکات. بەڵام دەسەڵاتدارانی ئێمە لە هەرێمی کوردستان لەمانیش فێڵبازترن؛ ئەوان شەڕی ناوخۆییان بە چەک وەستاندووە، بەڵام شەڕێکی نوێیان دەستپێکردووە لە ڕێگەی سەرمایەدارییەکی دڕندەوە کە تێیدا بەردەوام خەریکی سڕینەوەی یەکترن لەسەر داهاتی دەروازە سنوورییەکان و گرێبەستە شاراوەکان، لە کاتێکدا میللەتیش لە برسیێتیدا سەیریان دەکات.

لەم تەماشاگەرییە مەدەنییەدا، هەر کاتێک دەسەڵات باسی “کوردستانێکی بەهێز” و سامانی نەتەوەیی دەکات، دەبێت بزانین کە ئەوان باسی ئاسایشی خۆیان دەکەن، نەک ئاسایشی ئێمە. ئەو سیستەمەی کە دەتوانێت لەسەر دەریایەک سامان، مووچەی سەدان هەزار فەرمانبەر ببڕێت و گەنجەکانی ناچار بە کۆچکردن بکات بۆ هەندەران، سیستەمێکە کە نەوتەکەی تەنها بۆ سووتاندنی ئایندەی وڵاتەکەی خۆی بەکاردەهێنێت.

موچە وەک چەک، هاووڵاتی وەک بارمتە

بەختیار جەزا جەلال

ئەنجومەنێک کە تێیدا ئاغاکان لەسەر مێزێکی پڕ لە خواردن دادەنیشن و شەڕ لەسەر دابەشکردنی پارچە زەوییەکان دەکەن، لە کاتێکدا خزمەتکارەکانیان لە دەرەوە لە سەرمادا دەڕەقنەوە و هەموو مانگێک پێیان دەوترێت: “ئارام بگرن تا گفتوگۆکانمان تەواو دەبێت، ئینجا پاشماوەی خواردنەکانتان پێ دەدەین”. ئەمە ڕێک وەسفی مامەڵەی دەسەڵاتی هەرێمی کوردستان و بەغدایە لەگەڵ سەدان هەزار موچەخۆری کورد. کێشە گەورەکە ئەوە نییە کە ئایا ئەم مانگە یان مانگی داهاتوو موچە دابەش دەکرێت یان نا؛ چونکە لە کۆتاییدا هەر دەدرێت. مشتومڕە ڕاستەقینەکە ئەوەیە کە بۆچی دوای دەیان ساڵ لە حوکمڕانی، هێشتا ژیان و کەرامەتی سەدان هەزار فەرمانبەر دەبێت وەک کارتی فشار لە یارییەکی پیسی سیاسیدا بەکاربهێنرێت؟

ئەوەی ئەمڕۆ ڕوودەدات، تەنها دواکەوتنی چەند ڕۆژێکی موچە نییە؛ ئەوە دەرەنجامی داڕمانی تەواوەتیی سیستەمێکی حوکمڕانییە کە ناتوانێت هیچ دڵنیاییەکی دارایی بۆ هاووڵاتییەکانی دابین بکات. کاتێک دەسەڵاتداران بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانیان لە نەوتی دزراو و قاچاخچێتی سنووردا ناکۆکییان لەگەڵ بەغدا بۆ دروست دەبێت، ڕاستەوخۆ دەرگای بانقەکان بەڕووی مامۆستایان و فەرمانبەراندا دادەخەن. ئەوان موچەخۆر دەکەنە قەڵغانێکی مرۆیی بۆ پاراستنی سەرمایەداری دڕندەی خۆیان. بەم شێوەیە، موچە چیتر مافێکی سەرەتایی بەرامبەر بە کار و ماندووبوون نییە، بەڵکو بووەتە ئامرازێکی ملکەچپێکردن؛ هەر کاتێک دەسەڵات بیەوێت هاووڵاتی بترسێنێت و بێدەنگی بکات، تەنیا بەلوعەی موچەکەی لێ دەگرێتەوە.

“نەفامی ئەگەر لەگەڵ دەسەڵاتدا یەکبگرێت، دەبێتە دڕندەترین دوژمنی دادپەروەری” ئەمەش ڕێک هەمان ئەو سیاسەتە بوو کە لە زەئیر لە سەردەمی مۆبۆتۆ سیسی سیکۆدا پەیڕەو دەکرا، کاتێک کە موچەی فەرمانبەرانی دەوڵەت بۆ چەندین مانگ ڕادەگیرا نەک لەبەر نەبوونی پارە، بەڵکو بۆ ئەوەی خەڵک هەمیشە سەرقاڵی پەیداکردنی نانی ڕۆژانەیان بن و بیر لە شۆڕش نەکەنەوە. بەڵام ئەم دەسەڵاتدارانەی ئێمە، لەوانەش فێڵبازترن؛ ئەوان قەیرانەکە دەخەنە ئەستۆی بەغدا و خۆیان وەک فریادڕەس نیشان دەدەن، لە کاتێکدا داهاتی ناوخۆ و ئابووری سێبەر و باجی ناڕەوا کە لە خەڵکی وەردەگرن، بەسە بۆ دابینکردنی موچە، بەڵام هەمووی دەچێتە گیرفانی حیزبەوە.

«نیوەی بۆ پارتی، نیوەی بۆ یەکێتی—بەڵام چی بۆ خەڵک مایەوە؟»

سەربەست حوسێن مەحموود

لە ئەدەبیاتی سیاسیی هەرێمی کوردستاندا، زاراوەی «ڕێککەوتنی سیاسی» و «پێکهێنانی حکومەت» هەمیشە لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە وەک دەستکەوتێکی نیشتمانیی گەورە و زامنی سەقامگیری دەفرۆشرێتەوە. بەڵام ڕاستییە تاڵەکە ئەوەیە کە دابەشکردنی دەسەڵات بەپێی هاوکێشەی «فیفتی-فیفتی» یان دابەشکاریی حزبی، هەرگیز بە مانای حوکمڕانیی سەرکەوتوو ناهێت. ڕێککەوتنێکی سیاسی دەتوانێت وەزارەتەکان، جومگە ئەمنییەکان، و ئیمپراتۆرییەتی نفووز لە نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستاندا بە شێوەیەکی دادپەروەرانە دابەش بکات، بەڵام هەرگیز ناتوانێت بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی نەخۆشخانەی باشتر، ڕێگەوبانی بێچڵپاو، کارەبای بەردەوام، یان هەلی کار بۆ گەنجان بەرهەم بهێنێت.

ئەم حوکمڕانییە، درزێکی قووڵی لە نێوان دوو جیهانی بە تەواوەتی جیاوازدا دروست کردووە:

• چین و نوخبەی سیاسی: خەریکی زامندنی پۆستی وەزیری، بریکار، بەڕێوەبەری گشتی، سەنگ و هەژموون لە ناو پەرلەمان، و کۆنترۆڵکردنی خاڵە سنووری و داهاتە نەوتی و ناوخۆییەکانن.

• هاوڵاتیی ئاسایی: لە ناو بازنەی خنکێنەری مووچەی دواکەوتوو، بێکاریی بەرفراوان، فاتورەی قورسی کارەبای ئەهلی، خزمەتگوزاریی داڕزاو لە نەخۆشخانە گشتییەکان، و گرانبوونی ڕۆژانەی تێچووی ژیاندا خەریکی خنکانن.

کاتێک حیزبە دەسەڵاتدارەکان کۆبوونەوە لە دوای کۆبوونەوە ئەنجام دەدەن، گفتوگۆکانیان لەسەر چۆنێتیی ڕزگارکردنی ئابووری یان بەرەوپێشبردنی ژێرخانی کوردستان نییە؛ بەڵکو تەواوی وزەیان تەرخان کراوە بۆ پشکی حزبی و قۆرخکاریی زۆنەکان. ئەوان حوکمڕانییان لە پرۆسەیەکی خزمەتگوزاریی گشتییەوە گۆڕیوە بۆ کۆمپانیایەکی پشکدار لە نێوان دوو بنەماڵە و دەستەی دەسەڵاتداردا.

کۆتایی ئەم دابەشکارییە بێشەرمانەیە، بە تەنزێکی جەرگبڕمان بەڕوودا دەپەکێنێتەوە کە چیتر بە هیچ دروشمێکی «هاوپەیمانی و یەکڕیزی» داپۆش ناکرێت: سیاسەتمەدارەکان بە سەرکەوتوویی کێکەکەیان لە نێوان خۆیاندا دابەش کرد؛ تەنها کێشەیەک کە مابێتەوە ئەوەیە کە خەڵک تا ئێستاش چاوەڕێن تەنانەت شێوەی کێکەکەش ببینن!

بازنەی تۆمەتبارکردن بوو بە تاکە بەرهەمی دەسەڵاتێکی ئیفلیج

سەفەر علی حمە أمین

تۆپەکە لە گۆڕەپانی بەغداوە هەڵدەدرێت بۆ هەولێر، لە هەولێرەوە بە خێرایی دەهاوێژرێت بۆ سلێمانی، و لە سلێمانیشەوە دیسانەوە دەگەڕێتەوە خاڵی سەرەتا. لەم یارییەی تێنسی پاساوهێنانەوەیەدا، تەنها شتێک کە هەمیشە دەکەوێتە سەر زەوی و وردوخاش دەبێت، ژیان و کەرامەتی هاوڵاتییە. پێش ئەوەی یەک کێشە چارەسەر بکرێت، وتەبێژەکان لەسەر شاشەکان خەریکی ئامادەکردنی بەیاننامەن بۆ ئەوەی خەتای شکستەکە بخەنە ئەستۆی لایەنی بەرامبەر. لێرەدا دەسەڵات پیشەی حوکمڕانیی ڕادەستی قەدەر کردووە و تەنها کارێک کە دەیکات، دروستکردنی پەنجەی تۆمەتە؛ بەغدا هەولێر تاوانبار دەکات، پارتی یەکێتی تاوانبار دەکات، یەکێتی پارتی تاوانبار دەکات، و لە کۆتاییشدا هاوڵاتیی ماندوو خۆی تاوانبار دەکات کە چۆن هێشتا هیوای بەم بازنە بێمانایە ماوە.

“خراپترین و مەترسیدارترین جۆری ستەمکاری، حوکمڕانیی ‘هیچ کەس’ە؛ سیستەمێک کە تێیدا هەمووان بڕیار دەدەن بەڵام هیچ کەسێک ئامادە نییە بچووکترین بەرپرسیارێتی لە ئەستۆ بگرێت.” ئەمە ڕێک مانیفێستی سیاسەتی عێراق و هەرێمی کوردستانە لەمڕۆدا. وەک سیستەمی تائیفیی لوبنان، کە تێیدا زبڵ و خاشاک شەقامەکانی بەیروتی پڕکرد و بانکی ناوەندی مایەپووچ بوو چونکە هیچ سەرکردەیەک ئامادە نەبوو بەرپرسیارێتی هەڵبگرێت و هەموویان خەتایان دەخستە سەر پێکهاتەکەی تر؛ لێرەش سیستەمەکە بە جۆرێک داڕێژراوە کە دەسەڵاتداران موڵکی گشتی تاڵان دەکەن، بەڵام کاتێک قەیران ڕوو دەدات، یەکسەر دەبنە ئۆپۆزسیۆنی یەکتری. لێرە سێ حکومەت بوونیان هەیە، بەڵام تەنها بۆ وەرگرتنی باج و بەشکردنی پۆستەکان، نەک بۆ پێشکەشکردنی یەک دڵۆپ خزمەتگوزاری.

ئەم گاڵتەجاڕییەی هەڵهاتن لە بەرپرسیارێتی، گەورەترین سووکایەتییە بە هۆشیاریی نەتەوەیەک. ئەگەر بەغدا هۆکاری بڕینی بودجەیە، و ئەگەر پارتی و یەکێتی یەکتری بە هۆکاری شکستی ئیدارەدان و پەرتەوازەیی تۆمەتبار دەکەن، ئەی کەواتە ئەو سوپا زەبەلاحە لە وەزیر، جێگر، و ڕاوێژکارە ملیۆنێرە لە هەردوو زۆنەکە کاریان چییە جگە لە وەرگرتنی مووچەی خەیاڵی؟ داهاتی خاڵە سنوورییەکان، باجی سەر شانی کاسبکاران و پارەی نەوتی قاچاخ دەچێتە کام هەژماری بانکییەوە، کاتێک نەخۆشخانەکان دەرمانیان تێدا نییە و گەنجان لە بێکاریدا دەسووتێن؟ دەسەڵاتێک کە لە کاتی دابەشکردنی پارە و تەندەرەکاندا خۆی بە خاوەن ماڵ دەزانێت، بەڵام لە کاتی قەیرانی مووچە و کارەبادا وەک میوانێکی بێدەسەڵات قسە دەکات و پەنجە بۆ ئەوی تر ڕادەکێشێت، چۆن شەرم ناکات باس لە سەروەری و پاراستنی قەوارەی نیشتمانی بکات؟

ئەو دەسەڵاتەی کە ناتوانێت بچووکترین بەرپرسیارێتی هەڵبگرێت و بۆ هەر شکستێک پەنا بۆ پاساوی دوژمنی ناوخۆیی و دەرەکی دەبات، لە لوتکەی هێزدا نییە، بەڵکو دەسەڵاتێکی ترسنۆکە کە لە بچووکترین هاوار و پرسیاری ڕاستەقینەی ئێوە دەلەرزێت. ئەمە سێگۆشەی حوکمڕانی نییە، بەڵکو بازنەیەکی تاڵانکاریی ڕێکخراوە کە تێیدا دەسەڵاتداران وڵاتێکیان وێران کردووە و ئێستاش دەیانەوێت ئێوە باوەڕ بەوە بکەن کە بکوژەکە هەمیشە کەسێکی ترە!

کاتێک نوخبە پۆست دەژمێرن و گەل دەخنکێنن

ڕۆشبین تاهیر

لە ژووری داخراودا چەند دەسەڵاتداری بێمتمانە وەک بازرگانانی بازاڕی کۆن، پۆست و وەزارەت و نفووز وەک کاڵا دەژمێرن. لەو کاتەدا کە متمانەى گەل دەبێت بڕیاری سەرەتا ، ئەوانیش وەک ئەکتەرانی شانۆیەکی فرۆشراو، لەسەر ئەوە دەکەونە ململانێی خاوەنماڵی کێ دەبێت، نەک چۆن دەبێت وڵات بۆ خەڵک بکرێتەوە.

(وەک چۆن جۆرج ئۆروێل دەڵێت: “هەموو ئاژەڵان یەکسانن، بەڵام هەندێکیان لەوانەی تریان یەکسانترن.”) بەڵام ئەم دەسەڵاتدارانەی ئێمە هەمان یاسا بۆ خەڵک دەکەن و هەمان یاسا بۆ خۆیان دەشکێنن؛ لەبەر ئەوەی بۆیان حکومەت هیچکات ئامانج نییە، بەڵکو کۆمپانیا سێبەرەکانی حیزب وەک کارگەی دابەشکردنی ئیمتیاز بەکار دەهێنن. ئەمە مافیا و فەنتەڵۆسەکانی دەسەڵاتن، نە نوخبەی سیاسین؛ ئەوەی دەیانکات، خزمەتکردنی گەل نییە، بەڵکو زەوتکردنی دەنگی گەلە بۆ بەهای کرسی و وەزارەت. کاتێک متمانەىگشتی دەگوترێت “حکومەت بۆ خەڵکە”، ئەوان وەڵامیان “چەند پۆست لە بۆشتە؟” ـە. ئەم پرۆسەیە دەرەبەگایەتییەکی نوێیە کە تێیدا دەمێنەوەی کۆن بە ناوی دیموکراسی دەفرۆشرێت.

خەڵکیش بۆ ئەم لێکدانەوەیەی تاوانباربوون تەنها بینەر نییە؛ نەخۆش دەچێتە نەخۆشخانە و دەرمانی نییە، مامۆستا مووچەی نییە، گەنج چاوەڕێی دەرگای کۆچ دەکات، ڕۆژنامەنووس بێدەنگ دەکرێت، و دادگا بە شێوەیەک دەجوڵێت کە گەر لایەنێک پێی نەخۆش بێت، یاسا دەبێتە بۆشایی. لێرەدا کێشەکە تەنها گەندەڵی نییە؛ کێشەکە ئەوەیە کە دەسەڵات بۆ ماوەیەکی درێژ هیوای خەڵکی کردووەتە قەرزێکی سیاسی، و لە هەمان کاتدا، بڕیارەکان لە پشت دەرگا بەسەر متمانەىگشتی دەخاتە ژێر پێ. بە واتایەکی ڕوون: ئەوان پێویستیی کۆمەڵگەیان بۆ شێوازی حکومەت دەخەنە ژێر پێشەکیی دانوستانی خۆیان، و ئەمەیە خراپترین جۆری بەکارهێنانی هێز.

زۆرینەی بێدەنگەی شار و گوند و گەڕەک، ئەی مامۆستا، کارمەند، نەخۆش، گەنج، و ڕۆژنامەنووس؛ بێدەنگی ئێوە درێژ دەکاتەوەی ئەم ئازارە. ئەم پڵنگە کاغەزییانە لە دەنگی یەکگرتووتان دەترسن، نە لە ته‌قەی تەنکەکانیان؛ چونکە دەزانن هەرکاتێک گەل قسە بکات، پڕۆژەی تاڵان و دابەشکردنی کرسییان دەکەوێتە ناو مێژووی شەرمەزارییەوە. ئەگەر هێز بێ مانداتە بمێنێتەوە، یاسا دەگۆڕێت بۆ ئامرازێکی مافیا؛ بۆیە ئێستا کاتی ئەوەیە بڵێن: بسە! و ئەم دەسەڵاتە بۆ یەکجاری لە مێژوودا بخەنە دەرەوەی ژیانی خەڵک!

دیموکراسی و دۆخی ئازادیخوازان لەکوردستان بەرەو کوێ ؟

دیار ڕزگار قادر

نزیکەی سەدەیەک خەڵکی کوردستان لەدژی ڕژێمە فاشیستە یەک لەدوای یەکەکانی عێراق خەبات و تێکۆشانیان بۆ ئازادی و سەربەرستی و ژیانێکی شکۆمەند و هێنانەکایەی کیان و حکومەتێکی سەربەخۆ کرد، دواجار لەکاتی لەناوبردنی ڕژێمی صەدام حسێن لەساڵی 2003 کورد بووە خاوەن پێگەو دەسەڵات و سەروەری و هەموو شتێک، بەڵام بەداخەوە کاتێک تام و بۆنی دەسەڵات و سەروەت و سامان دەرکەوت سەرانی حزبەکانی دەسەڵاتدار لە پارتی و یەکێتی خەڵک و خاکی کوردستانیان لەبیرنەما و کەوتنە خۆدەوڵەمەند کردن و قایمکردنی پێگەی خۆیان بەهێزی ئەمنی و سەربازی و سەرکوتکردنی هەرکەسێک کەلەگەڵ خۆیان نەبێت.


کانتی فەیلەسوفی ئەڵمانی دەڵێت: مرۆڤ نابێت لەسزایەک بترسێت کە تاوان لەناخیدا بونی نیە، بەڵکو دەبيت لە نادادی زیاتر بترسێت! کەچی ڕۆژگاری ئەمڕۆی کوردستان وایلێهاتوە ئەوەی لە نادادپەروەری ئەترسێت هەر ئەو ئەکرێت بە تاوانبار، بەدرێژایی 35 ساڵی ڕابردووی حوکمڕانی کوردی، هەرکاتێک هەناسەیەک بۆ ئازادی و تروسکاییەکی ئومێد بۆ دیموکراسی لەدایک بووە، هێزەکانی دەسەڵات بەهەموو شێوەیەک لایەنەکانی ئۆپۆزسیۆن و کەسایەتیە سیاسییە سەربەخۆکان و ئازادیخوازەکانیان چەوساندۆتەوە، لەبری ئەوەی گوێ لەڕەخنە و سەرنجی ئازادیخوازان بگرن دێن بە پەلاماردان و گرتن و دادگایی کردن ڕوبەڕویان دەبنەوە، گوایە ئەم هیزانە دادپەروەری دەچەسپێنن و یاسا جێبەجێ دەکەن کەچی بەو نادادیە دەیان کەسی دیکە لەژیر ناوی یاسادا سزا دەدەن.

کاتێک دەبینین حکومەتی هەرێم لەسەر بنەمای یاساکانی خێڵ و کۆکردنەوەی تەواوی دەسەڵات لای هێزێک یان دوو هێز پێکدێت و لەبری لۆژیکی یاسا لۆژیکی هێز حوکم دەکات، کاتێک لەو شوێنەی یاسا دەبێت بە تابلۆیەک و تەنها هەڵدەواسرێت وەک وێنەیەکی بێ گیان و ڕاستگۆیی دەبێتە تاوان و ویژدان کۆت و بەند دەکرێت، کاتێک نێوان خەڵک و دەسەڵات پانتاییەکی گەورە داگیر دەکات و متمانە بوونی نەماوە، ئالەم کاتەدا دەسەڵات لەبری هێزی یاسا و حوکمەکانی دیموکراسی هێزی ئەمنی و سەربازی بۆ یەکلایی کردنەوەی خواست و ئامانجەکانی بەکاردەهێنێت و ڕێگە نادات ئەوانی تر هیچ جۆرە ئازادییەکیان هەبێت تەنانەت قسەکردن و ڕەخنەگرتنیش.


ئەگەرچی دیموکراسی بەمانا فراوانەکەی واتا حوکمی گەل، بەڵام لەهەرێمی کوردستان تەواو پێچەوانەی ئەم دروشمە سیاسەت دەکرێت، گەل خاوەنی دەسەڵات نیە و توانای دەربڕینی بیروڕاکانی نیە، گەل دەرفەتی بۆ نەڕەخسێنراوە بەئازادی و دوور لەچاوی هەڕەشە و توندوتیژی بەشداربێت لە حوکمڕانی وڵاتدا، هەڵبژاردن تەنها وەک هێمایەکی دیموکراسی چوار ساڵێک ئەنجام دەدرێت، بەڵام هەڵبژاردن نەیتوانیوە ببێتە هۆکارێک بۆ گۆڕینی دەسەڵات و لابردنی ئەو حزبانەی کە دەیان ساڵە وەک ڕژێمە فاشیزمەکان دەسەڵات بەڕێوەدەبەن و ئازادیخوازان سەرکوت دەکەن، هەڵبژاردن وەک کاڵایەکی دیموکراسی لە شانۆگەریەکی گاڵتەجاڕیدا نمایش دەکرێت و چاوی وڵاتانی ئەمریکا و ئەوروپای پێ دەگیرێت، کاتێکیش ئازادیخوازان ڕەخنە لەم دیموکراسیە دەگرن ڕووبەڕووی ئەشکەنجە و گرتن و لێدان و دادگایی کردن دەبنەوە، سەرانی دەسەڵات نوقمی تاوانکاری و بێ یاسایی بوونە، ئەمەش بۆ چاککردنی ئەم بارودۆخە خراپە نیە کەلەکوردستان هەیە بەڵکو بۆ زیاتر سەرکەوتکردنی دەنگی ئازاو دلیری لایەنەکانی دەرەوەی دەسەڵاتە.

لەکوردستانی عێراقدا دیموکراسی و مافی هەڵبژاردن و ئازادی بیروڕا تائەو شوێنە هەیە کە تۆ دژی لایەنەکانی دەسەڵات نەبیت، ئەگەر ئازادیخوازان بیانەوێت خواروخێچی دەسەڵات نیشان بدەن و ڕەخنە لە کێماسی و گرفتەکان بگرن، ئەوا بە خائین و دەستی دەرەکی و ئاژاوەگێڕ ناودەبرێن، دەسەڵات لەکوردستان فێر نەبووە ڕەخنە قبوڵ بکات هەمیشە بە زمانی هەڕەشە و توندوتیژی ڕووبەڕووی هاوڵاتیەکانی خۆی دەبێتەوە، لێرەوە تێدەگەین کە کێشە بنەڕەتیەکە لە کەسەکاندا نیە بەڵکو کیشە جەوهەریەکە لەنەبوونی سیستەم دایە، دادگا لەبری ئەوەی سزای تاوانبار بدات سزای بی تاوان دەدات، یاسا لەبری ئەوەی سزا بەسەر دەسەڵاتدارانی گەندەڵ و ستەمکاردا بسەپێنێ یەخەی لایەنە ئۆپۆزسیۆنەکان و ئازادیخوازان دەگرێت و سزایان دەدات.

گرووپە چەکدارەکان برینەکانی نیشتمانیان کردە بازاڕی تاڵان

محمد ڕەمەزان عەلى

گۆڕەپانێکی تاریک کە تێیدا لاشەی قوربانییەکان هێشتا خوێنیان لێ دەچۆڕێت، بەڵام قەلەڕەشەکان لەبری ناشتنیان، خەریکی هەڕاجکردنی ئێسکەکانیانن بۆ ئەوەی بزانن کێ دەتوانێت زۆرترین قازانج لەم مەرگە بەدەست بهێنێت! لێرەدا خاکی داگیرکراو واتای ڕزگارکردنی نییە، بەڵکو واتای کرانەوەی دەرگایەکی نوێیە بۆ باجگرتن و سەپاندنی ترس! ئەمە ڕێک واقیعی ئەو ناوچانەیە کە پێیان دەڵێن “جێناکۆک” لە عێراقدا؛ خاکێک کە لەبری ئەوەی ببێتە پردی ئاشتی، کراوەتە مەیدانێکی کراوە بۆ هێزە چەکدارەکان و میلیشیاکان تا هەژموونی خۆیان بسەپێنن و ژیانی هاوڵاتییان بکەنە بارمتەی ئابووریی سێبەر و ململانێی قێزەونی سیاسی !

لە سایەی ئەم فەزایەدا، سەروەریی دەوڵەت تەنها گاڵتەجاڕییەکە لەسەر کاغەز. کاتێک دەسەڵاتدارانی بەغدا و هەولێر لەسەر شاشەکان شەڕی نیشتمانپەروەری دەکەن، لەسەر ئەرزی واقیع ئەوە چەکدارانی سێبەر و مافیاکانن کە دەروازە سنوورییەکان بەڕێوە دەبەن و سەرانە لە کاسبکار و خەڵکی سادە وەردەگرن. ئەوان ئەم بۆشاییە ئەمنییەیان کردووەتە بەهەشتێک بۆ قاچاخی سنوور و بازرگانیکردن بە خوێنی ئەو پێکهاتانەی کە ساڵانێکە قوربانیی یەکەمی دەستی سیاسەتە فاشیستەکانن. لێرەدا، دادگاکانی کارتۆنی و حکومەتی ئیفلیجکراو بوونیان نییە بۆ پاراستنی مافی مرۆڤ، بەڵکو تەنها بۆ شەرعییەتدانن بەو تاڵانییەی کە بە ناوی ئاسایشەوە دەکرێت و دەچێتە گیرفانی حیزبەوە.

بۆچوونى من وایە کە : “شارستانییەتێک کە توانای چارەسەرکردنی ئەو قەیرانانەی نەبێت کە خۆی دروستی کردوون، شارستانییەتێکی داڕزاوە و مردووە” ! ئەم حەقیقەتە ڕێک پێناسەی ئەو مۆدێلەیە کە لە وڵاتی سۆماڵ لە سەردەمی شەڕی ناوخۆدا ڕوویدا، کاتێک دەوڵەت هەرەسی هێنا و گرووپە چەکدارەکان وڵاتیان دابەش کرد بەسەر کانتۆنەکانی قاچاخ و باجگرتندا، و نەتەوەیەکیان خستە نێو دۆزەخی بێکۆتاییەوە ! ئەمڕۆ لە عێراق و ناوچە جێناکۆکەکانیشدا هەمان ئەو داڕزانە دووبارە دەبێتەوە؛ نوخبەی تاڵانچیی هەولێر و بەغدا کە خۆیان خولقێنەری ئەم کێشانەن، ناتوانن چارەسەری بکەن چونکە بوونی میلیشیاکان و هێزە تاریکەکان لەم ناوچانەدا، گەورەترین سەرچاوەی داهاتە بۆ خەزێنەی بەتاڵکراویان و درێژەدانە بە حوکمی خێزانی و تایفی !

لەم وێرانەیەدا، ئەوەی دەپلیشێتەوە خاکی نیشتمان نییە بە تەنها، بەڵکو کەرامەتی ئەو مرۆڤانەیە کە بوونەتە قەڵغانی شەڕی دزەکان. هەر دەنگێکی خنکێنراو کە لەم ناوچانەدا داوای خزمەتگوزاری یان دەرکردنی چەکدارەکان بکات، دەستبەجێ بە پەڕاوی دروستکراو، فڕاندنی سیاسی، و تیرۆری دەروونی وەڵام دەدرێتەوە. ئەمە ئیتر ململانێ نییە لەسەر ناسنامەی خاک، بەڵکو زۆرانبازییە لەسەر ئەوەی کێ مافی ئەوەی هەیە تاڵانییەکە بۆ خۆی قۆرخ بکات.